🟢
Jak podejmujemy decyzje? Od filozofii starożytnej do współczesnej psychologii. I dlaczego nie zawsze wiemy, czego naprawdę chcemy?
Podejmowanie decyzji jest jedną z najbardziej naturalnych, a jednocześnie najbardziej skomplikowanych czynności w naszym życiu. Każdego dnia dokonujemy wyborów, od zupełnie błahych po takie, które zmieniają kierunek naszej kariery, relacji i całego życia. Przez ponad 2500 lat filozofowie próbowali zrozumieć, co kieruje człowiekiem, kiedy wybiera jedną drogę zamiast drugiej. Współczesna psychologia dostarczyła wielu odpowiedzi, ale czy rzeczywiście wiemy już, dlaczego podejmujemy takie, a nie inne decyzje?
Nie wiem, co zrobić – czyli problem, z którym przychodzimy na sesję
Jednym z tematów, które regularnie pojawiają się w moich rozmowach mentoringowych i coachingowych, jest podejmowanie decyzji.
Czasami dotyczą one życia zawodowego: zmienić pracę czy zostać? Przyjąć propozycję awansu czy zrezygnować? Rozpocząć własną działalność czy pozostać w bezpiecznej organizacji? Zakończyć współpracę, która przestała przynosić satysfakcję?
Innym razem dotyczą życia osobistego: pozostać w związku czy odejść? Zmienić miejsce zamieszkania? Rozpocząć coś zupełnie nowego? Zaryzykować, czy jednak poczekać?
Na pierwszy rzut oka są to różne problemy. Łączy je jednak coś istotnego: człowiek stoi przed wyborem, którego konsekwencji nie potrafi w pełni przewidzieć.
Bardzo często słyszę: „Wiem, co powinienem zrobić, ale nie potrafię się zdecydować”. Sam tak czasami mam 😉
To zdanie jest dla mnie szczególnie interesujące. Skoro ktoś wie, co powinien zrobić, dlaczego tego nie robi? Czy rzeczywiście wie, czy może jedynie potrafi wskazać rozwiązanie, które wydaje mu się najbardziej racjonalne?
A może rozum mówi jedno, emocje drugie, a jeszcze gdzieś głębiej znajdują się potrzeby i wartości, których człowiek nie potrafi nazwać?
Żeby lepiej zrozumieć ten mechanizm, warto cofnąć się o ponad dwa i pół tysiąca lat. Zapraszam.
Od Sokratesa do Arystotelesa – czy człowiek podejmuje decyzje rozumem?
Pytanie o naturę ludzkich wyborów towarzyszy filozofii praktycznie od jej początków.
Sokrates uważał, że właściwe postępowanie wiąże się z wiedzą o dobru. Człowiek, który naprawdę rozumie, czym jest dobro, powinien do niego dążyć. Błędne postępowanie wiązał przede wszystkim z niewiedzą. Ciekawą koncepcją jest również, przypisywana Sokratesowi metoda „Trzy sita”.
Pewnego dnia ktoś spotkał Sokratesa i powiedział:
– Czy wiesz, co właśnie usłyszałem o twoim przyjacielu?
– Zanim mi opowiesz, chciałbym, żebyś przepuścił tę informację przez trzy sita – odpowiedział filozof.
– Trzy sita? Jakie?
– Pierwsze to sito prawdy. Czy masz pewność, że to, co chcesz mi powiedzieć, jest prawdą?
– Nie, właściwie tylko o tym słyszałem.
– A zatem nie wiesz, czy to prawda. Przejdźmy do drugiego sita. To sito dobra. Czy to, co chcesz mi powiedzieć, jest czymś dobrym?
– Nie, wręcz przeciwnie.
– Czyli chcesz mi przekazać coś, co może nie być prawdziwe i nie jest dobre. Zobaczmy jeszcze trzecie sito – sito pożyteczności. Czy ta informacja jest mi do czegokolwiek potrzebna? Czy przyniesie mi jakąś korzyść?
– Raczej nie.
– Skoro więc nie wiesz, czy to prawda, nie jest to nic dobrego i nie jest mi do niczego potrzebne, po co właściwie miałbym tego słuchać?
Platon dostrzegał jednak większą złożoność ludzkiej natury. W jego obrazie duszy rozum nieustannie mierzy się z pragnieniami i impulsami. Człowiek może wiedzieć, co jest słuszne, a mimo to postępować inaczej.
W metaforze rydwanu Platon przedstawił duszę jako woźnicę i dwa konie:
woźnica symbolizuje rozum;
jeden koń (biały) reprezentuje szlachetne ambicje i wolę;
drugi (czarny) reprezentuje impulsy, pragnienia i pożądanie.
Człowiek podejmuje decyzje w wyniku wewnętrznego konfliktu.
Rozum może wiedzieć, co należy zrobić, ale nie zawsze potrafi zapanować nad pragnieniami.
Arystoteles poszedł jeszcze dalej. Wprowadził pojęcie phronesis, czyli mądrości praktycznej. Uważał, że właściwe działanie wymaga nie tylko wiedzy o tym, co dobre, ale również umiejętności zastosowania jej w konkretnej sytuacji.
Nie chodziło mu wyłącznie o wiedzę ani o chwilowy impuls.
Człowiek:
Rozważa możliwe działania.
Ocenia ich konsekwencje.
Zastanawia się nad tym, co jest osiągalne.
Wybiera określony sposób działania.
Wiedza nie jest jeszcze decyzją. Decyzja nie jest jeszcze działaniem. I chyba każdy z nas zna tę różnicę z własnego doświadczenia.
Zobacz więcej o najpełniejszym systemie filozoficznym stworzonym przez Arystotelesa – „Etyka Nikomachejska”
Rozum czy emocje? Spór, który trwa od wieków
Przez kolejne stulecia filozofowie próbowali ustalić, która z tych sił odgrywa decydującą rolę w ludzkich wyborach.
W nowożytnej filozofii szczególnie interesujące stanowisko przedstawił David Hume. Zwracał uwagę, że sam rozum nie jest wystarczającym źródłem ludzkiego działania. Rozum może pomagać nam oceniać fakty i dobierać środki, ale to pragnienia i uczucia nadają działaniu motywację.
Rozum jest i powinien być niewolnikiem namiętności.
To radykalne zakwestionowanie przekonania, że człowiek jest przede wszystkim racjonalnym decydentem.
Z kolei Immanuel Kant podkreślał znaczenie autonomii i zdolności kierowania się zasadami, nawet wtedy, gdy pozostają one w konflikcie z naszymi chwilowymi pragnieniami.
W ten sposób pojawił się fundamentalny problem: czy podejmujemy decyzje dlatego, że czegoś pragniemy, czy dlatego, że uznajemy coś za słuszne?
Wyobraźmy sobie osobę, która otrzymuje propozycję awansu. Wiąże się on z większym wynagrodzeniem, prestiżem i możliwością dalszego rozwoju. Jednocześnie oznacza więcej obowiązków, mniej czasu dla rodziny i konieczność rezygnacji z części dotychczasowego życia. Co powinna zrobić?
Rozum może podpowiadać, że to dobra okazja. Emocje mogą wywoływać ekscytację, ale również lęk. Wartości mogą przypominać o znaczeniu rodziny i równowagi. Ambicja może podpowiadać, że nie wolno zmarnować takiej szansy. Która z tych perspektyw powinna wygrać?
I właśnie dlatego podejmowanie decyzji jest czymś znacznie bardziej skomplikowanym niż porównanie dwóch kolumn zysków i strat.
Odkrycie nieświadomości – czy naprawdę wiemy, dlaczego wybieramy?
W XIX i na początku XX wieku pojawiły się koncepcje, które jeszcze bardziej skomplikowały obraz człowieka jako racjonalnego decydenta.
Friedrich Nietzsche zwracał uwagę na znaczenie instynktów, popędów i ukrytych motywacji. Zwracał uwagę na znaczenie instynktów, popędów, potrzeb, siły i nieuświadomionych motywacji. W jego ujęciu człowiek nie zawsze wie, dlaczego czegoś chce. Co więcej, może tworzyć racjonalne uzasadnienia dla decyzji, których rzeczywiste źródła są znacznie głębsze.
Z kolei Zygmunt Freud rozwinął koncepcję nieświadomości i pokazał, że część naszych zachowań może wynikać z procesów, których nie jesteśmy świadomi.
W jego modelu psychiki wyróżniamy:
- id – sferę popędów i pragnień;
- ego – część odpowiedzialną za kontakt z rzeczywistością i godzenie sprzecznych wymagań;
- superego – wewnętrzne normy i zakazy.
Decyzja staje się rezultatem konfliktu pomiędzy pragnieniami, normami i wymaganiami rzeczywistości.
Nie wszystkie założenia Freuda znalazły potwierdzenie we współczesnej nauce. Jednak jego wpływ na rozwój myślenia o psychice człowieka jest trudny do przecenienia. Pojawiło się pytanie, które ma ogromne znaczenie również w pracy coachingowej:
Czy powody, które podajemy, wyjaśniając własne decyzje, są rzeczywiście tymi, które nami kierują?
Człowiek może mówić, że zmienia pracę dla pieniędzy, podczas gdy w rzeczywistości szuka uznania, poczucia sprawczości lub ucieczki od trudnej relacji z przełożonym.
Może twierdzić, że pozostaje w związku ze względu na dzieci, podczas gdy istotną rolę odgrywa lęk przed samotnością i koniecznością rozpoczęcia życia od nowa.
Może odrzucać propozycję zawodową, tłumacząc to rozsądkiem, chociaż głównym źródłem oporu jest strach przed porażką.
Nie oznacza to, że za każdą decyzją kryje się jakiś ukryty problem psychologiczny. Chodzi raczej o to, że człowiek nie zawsze ma pełny dostęp do własnych motywacji.
Czasami dopiero zadanie odpowiednich pytań pozwala zobaczyć, co naprawdę stoi za jego wyborem.
Współczesna psychologia – człowiek nie jest racjonalną maszyną
1900–1950: behawioryzm – decyzja jako reakcja na bodźce i konsekwencje. Behawioryści, między innymi John B. Watson i B.F. Skinner, skoncentrowali się na obserwowalnym zachowaniu.
Zamiast pytać przede wszystkim, co człowiek myśli i dlaczego, badali:
- bodźce środowiskowe;
- reakcje organizmu;
- mechanizmy uczenia się;
- nagrody i kary;
- wzmacnianie określonych zachowań.
W tym podejściu decyzja była analizowana przede wszystkim poprzez zachowanie i jego uwarunkowania.
Rozwój psychologii eksperymentalnej i neuronauki pozwolił przejść od filozoficznych rozważań do badania rzeczywistych mechanizmów podejmowania decyzji. Jednym z ważnych odkryć było zakwestionowanie przekonania, że człowiek zawsze dysponuje wystarczającą ilością informacji i możliwościami pozwalającymi wybrać najlepsze rozwiązanie. Herbert Simon wprowadził pojęcie ograniczonej racjonalności (bounded rationality). Zwrócił uwagę, że nasze decyzje są ograniczone przez dostępne informacje, czas, pamięć i możliwości poznawcze.
Ponieważ:
- nie dysponujemy wszystkimi informacjami;
- mamy ograniczoną pamięć;
- nie jesteśmy w stanie przeanalizować wszystkich wariantów;
- działamy pod presją czasu;
- nasze możliwości poznawcze są ograniczone.
W praktyce często nie szukamy rozwiązania idealnego. Szukamy takiego, które uznajemy za wystarczająco dobre.
Kolejny przełom przyniosły badania Daniela Kahnemana i Amosa Tversky’ego.
Pokazali oni, że ludzkie decyzje podlegają systematycznym błędom poznawczym.
Badali między innymi:
- Efekt zakotwiczenia – pierwsza informacja wpływa na późniejszą ocenę.
- Efekt dostępności – łatwo przywoływane przykłady wydają nam się bardziej prawdopodobne.
- Efekt potwierdzenia – chętniej zauważamy informacje zgodne z naszymi przekonaniami.
- Awersję do straty – strata określonej wartości jest psychologicznie odczuwana silniej niż zysk o podobnej wartości.
- Efekt ramowania – sposób przedstawienia tej samej informacji może zmieniać decyzję.
Ich badania doprowadziły między innymi do powstania teorii perspektywy (Prospect Theory), która pokazała, że ludzie nie oceniają ryzyka wyłącznie na podstawie matematycznego prawdopodobieństwa i oczekiwanej korzyści.
Szczególnie interesująca jest awersja do straty.
Okazuje się, że psychologiczny ciężar utraty czegoś, co już posiadamy, może być większy niż satysfakcja z uzyskania porównywalnego zysku.
Czasami nie wybieramy tego, czego najbardziej pragniemy. Wybieramy to, czego najmniej się boimy.
To oczywiście uproszczenie, ale dobrze pokazuje, jak silnie psychologiczne mechanizmy wpływają na nasze wybory.
W 2002 roku Kahneman otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii za zintegrowanie osiągnięć psychologii z naukami ekonomicznymi.
System 1 i System 2 – dwa sposoby myślenia
Kahneman spopularyzował podział na dwa tryby przetwarzania informacji:
System 1
- Automatyczny.
- Intuicyjny.
- Emocjonalny.
- Niewymagający dużego wysiłku.
- Opiera się na skojarzeniach i doświadczeniu.
Przykład: natychmiast czujesz, że komuś nie ufasz.
System 2
- Wolniejszy.
- Świadomy.
- Wymaga koncentracji.
- Analizuje argumenty i konsekwencje.
- Pozwala weryfikować pierwsze intuicje.
Przykład: analizujesz kompetencje kandydata, jego doświadczenie i wyniki.
Emocje nie są wrogiem racjonalności
Przez długi czas w kulturze zachodniej silne było przekonanie, że racjonalna decyzja powinna być wolna od emocji. Współczesne badania neuronaukowe, między innymi prace Antonio Damasio, pokazały jednak, że emocje odgrywają istotną rolę w procesach decyzyjnych. Damasio badał między innymi osoby z uszkodzeniami określonych obszarów mózgu. U części z nich zdolności intelektualne pozostawały stosunkowo dobrze zachowane, ale codzienne podejmowanie decyzji sprawiało poważne trudności. Rozwinął koncepcję markerów somatycznych, wskazując, że sygnały emocjonalne i reakcje organizmu mogą pomagać w ocenie dostępnych możliwości.
Wniosek jest ważny: emocje nie muszą przeszkadzać w podejmowaniu dobrych decyzji. Mogą być jednym z warunków sprawnego decydowania.
Oczywiście nie oznacza to, że powinniśmy zawsze kierować się emocjami. Chodzi raczej o to, żeby ich nie ignorować i nauczyć się rozumieć informacje, które nam przekazują. Lęk może ostrzegać przed rzeczywistym zagrożeniem, ale może również wynikać z obawy przed nieznanym. Złość może sygnalizować naruszenie naszych granic, ale może też być reakcją na niezaspokojoną potrzebę. Ekscytacja może wskazywać na coś ważnego, ale niekoniecznie na coś rozsądnego.
Dojrzałość decyzyjna polega między innymi na umiejętności odróżniania tych sytuacji.
Psychologia społeczna – decyzja nie jest wyłącznie indywidualna
Dzisiaj wiemy również, jak istotne znaczenie mają:
- relacje z innymi ludźmi;
- poczucie przynależności;
- oczekiwania społeczne;
- normy kulturowe;
- autorytety;
- doświadczenia z dzieciństwa;
- poczucie bezpieczeństwa;
- tożsamość i system wartości.
Człowiek nie podejmuje decyzji w próżni. To, co wybieramy, jest często związane z tym, kim jesteśmy, kim chcemy być i jak chcemy być postrzegani przez innych. Badania nad decyzjami pokazują więc coraz bardziej zintegrowany obraz człowieka: poznanie, emocje, doświadczenie, osobowość i wartości współdziałają w procesie wyboru
Jest jeszcze jedno pytanie: czy ta decyzja jest zgodna z moim życiem?
Do tego miejsca możemy mówić o psychologii, procesach poznawczych, emocjach, motywacjach i mechanizmach podejmowania decyzji. Ale pozostaje jeszcze wymiar, którego nie da się sprowadzić do samej analizy psychologicznej. Wymiar egzystencjalny.
Viktor Frankl, psychiatra i twórca logoterapii, zwracał uwagę na znaczenie sensu w ludzkim życiu. Człowiek nie jest wyłącznie istotą poszukującą przyjemności, bezpieczeństwa czy zaspokojenia potrzeb. Jest również istotą poszukującą sensu.
Jean-Paul Sartre podkreślał z kolei znaczenie wolności i odpowiedzialności za własne wybory.
Z tych perspektyw decyzja staje się czymś więcej niż wyborem korzystniejszej możliwości. Staje się pytaniem o to, kim chcemy być. Możemy wybrać pracę, która zapewnia wysokie wynagrodzenie, ale nie daje nam poczucia sensu. Możemy pozostać w miejscu, które gwarantuje bezpieczeństwo, ale ogranicza nasz rozwój. Możemy zrezygnować z czegoś atrakcyjnego, ponieważ nie jest zgodne z naszymi wartościami. Nie ma w tym niczego irracjonalnego.
Czasami decyzja, która z punktu widzenia ekonomicznego czy pragmatycznego wydaje się niekorzystna, jest najlepszą decyzją z punktu widzenia tego, jak chcemy żyć.
Warto więc odróżnić dwa pytania:
Co powinienem zrobić, żeby osiągnąć określony rezultat? oraz Jak chcę żyć i jakim człowiekiem chcę się stawać?
Pierwsze dotyczy skuteczności. Drugie dotyczy sensu. Dojrzałe decyzje czasami wymagają odpowiedzi na oba.
Dlaczego tak trudno nam podejmować decyzje?
Wracając do rozmów, które prowadzę podczas sesji, zauważam, że problem bardzo rzadko sprowadza się wyłącznie do braku informacji. Oczywiście zdarzają się sytuacje, w których potrzebujemy wiedzy, analizy, konsultacji czy dodatkowych danych. Jednak często trudność leży gdzie indziej. Nie wiemy, czego naprawdę chcemy. Nie potrafimy oddzielić własnych oczekiwań od oczekiwań innych ludzi. Boimy się konsekwencji. Chcemy mieć gwarancję, że wybierzemy właściwie. Czasami próbujemy znaleźć rozwiązanie, które zadowoli wszystkich, nie powodując żadnych strat. A takie rozwiązanie po prostu nie zawsze istnieje.
Warto zwrócić uwagę na kilka pytań, które mogą pomóc spojrzeć na problem z różnych perspektyw:
1. Co naprawdę jest przedmiotem mojej decyzji?
Czy chodzi o konkretną sytuację, czy może o coś znacznie głębszego? Czy problemem jest zmiana pracy, czy brak satysfakcji z obecnego życia zawodowego?
2. Czego chcę, a czego się boję?
Warto oddzielić pragnienia od obaw. Czasami to właśnie strach przed konsekwencjami jest główną przeszkodą w dokonaniu wyboru.
3. Jakie potrzeby stoją za moimi oczekiwaniami?
Czy szukam bezpieczeństwa, uznania, autonomii, przynależności, rozwoju, a może poczucia wpływu?
4. Jakie wartości są dla mnie najważniejsze?
Czy moja decyzja jest zgodna z tym, co naprawdę cenię? Czy nie poświęcam czegoś istotnego tylko dlatego, że chwilowo wydaje mi się to wygodne?
5. Z jakimi konsekwencjami jestem gotów żyć?
Każdy wybór coś otwiera, ale jednocześnie coś zamyka. Dojrzałość polega również na zaakceptowaniu tej nieuchronności.
6. Czy czekam na pewność, której może nie uzyskam?
Nie wszystkie decyzje można podjąć na podstawie pełnej wiedzy. Czasami trzeba zaakceptować niepewność i wziąć odpowiedzialność za wybór.
Nie każda dobra decyzja musi przynieść dobry rezultat
To jeden z ważniejszych aspektów, o którym rzadko myślimy przed podjęciem decyzji. Oceniamy swoje wybory przede wszystkim przez pryzmat ich konsekwencji. Jeśli coś się udało, uznajemy, że podjęliśmy dobrą decyzję. Jeśli się nie udało, zaczynamy wątpić w siebie. Tymczasem jakość decyzji i jej rezultat to dwie różne rzeczy. Możemy podjąć bardzo rozsądną decyzję na podstawie dostępnych informacji, a mimo to nie osiągnąć oczekiwanego rezultatu. Możemy również podjąć decyzję ryzykowną i przypadkowo odnieść sukces.
W psychologii decyzji mówi się między innymi o outcome bias, czyli błędzie oceny decyzji przez pryzmat jej wyniku.
Dlatego warto nauczyć się rozróżniać dwie kwestie:
- Czy podjąłem najlepszą decyzję, jaką mogłem podjąć w tamtych okolicznościach, dysponując ówczesną wiedzą?
- I czy rezultat tej decyzji okazał się zgodny z moimi oczekiwaniami?
To szczególnie ważne, kiedy patrzymy wstecz na własne życie.
Prawdopodobnie nie mamy możliwości ponownego przeżycia przeszłości. Nie możemy sprawdzić, co wydarzyłoby się, gdybyśmy wybrali inaczej. Możemy jednak wyciągnąć wnioski z doświadczeń i wykorzystać je przy kolejnych wyborach. Nie chodzi o to, żeby każdą decyzję uznawać za właściwą. Chodzi o to, żeby nie oceniać siebie wyłącznie przez pryzmat tego, co wydarzyło się później.
Decyzje kształtują człowieka, którym się stajemy
Wracam do pytania, od którego zacząłem: dlaczego podejmujemy takie, a nie inne decyzje?
Filozofia przez wieki próbowała odpowiedzieć na pytanie, jak człowiek powinien wybierać. Psychologia zaczęła badać, jak rzeczywiście wybieramy, jakie mechanizmy nami kierują i dlaczego tak często rozmijamy się z własnymi intencjami. Dzisiaj wiemy znacznie więcej o roli emocji, doświadczeń, potrzeb, przekonań i ograniczeń poznawczych. Wiemy też, że człowiek nie jest wyłącznie racjonalnym decydentem. Ale pozostaje coś, czego nie da się rozstrzygnąć za pomocą testu psychologicznego czy algorytmu.
Pytanie o to, jakie życie chcemy prowadzić.
Każda decyzja jest w pewnym sensie wyborem jednej z możliwych przyszłości. Niektóre wybory zmieniają tylko najbliższe dni. Inne wpływają na kolejne lata. Jeszcze inne zmieniają sposób, w jaki postrzegamy samych siebie. Może więc warto odwrócić perspektywę.
Zamiast pytać wyłącznie: Jaką decyzję powinienem podjąć?, zapytajmy również:
Jakim człowiekiem stanę się, jeśli podejmę właśnie tę decyzję?
Nie zawsze znajdziemy łatwą odpowiedź. Nie zawsze będziemy mieli pewność. Nie zawsze uda nam się uniknąć błędów. Ale być może właśnie na tym polega dojrzałość: nie na umiejętności podejmowania wyłącznie dobrych decyzji, lecz na zdolności do świadomego wyboru, przyjęcia odpowiedzialności i życia z jego konsekwencjami.
Bo ostatecznie nie tylko my kształtujemy nasze decyzje. Nasze decyzje kształtują również nas.
A w związku z tym, że jesteśmy istotami społecznymi, nierzadko nasze decyzje, kształtują również bliskich i dalszych, współpracowników, interesariuszy i może warto również dodać tę perspektywę.
🔴 A jeśli potrzebujesz wsparcia w podjęciu ważnych życiowych decyzji – zapraszam na sesję
Więcej artykułów ➡️ Projekt Życie
Tomasz Rudnicki – Mentor i Executive Coach. O życiu, relacjach, wyborach i przywództwie – z perspektywy doświadczenia, psychologii i filozofii.
Życie. Biznes. Przywództwo.