🟢
Droga życia. Kim jesteś? A kim chcesz się stać?
Dwie drogi. Jedno życie.
Robert Frost w wierszu „The Road Not Taken”, znanym w Polsce jako „Droga niewybrana”, opisuje człowieka, który staje przed rozwidleniem dróg w jesiennym lesie. Przez chwilę przygląda się obu ścieżkom, zastanawia, którą wybrać, i w końcu podejmuje decyzję. Wie, że nie może przejść obiema naraz. Jedną musi pozostawić za sobą.
Zdarzyło mi się niegdyś ujrzeć w lesie rano Dwie drogi: pojechałem tą mniej uczęszczaną –
– Reszta wzięła się z tego, że to ją wybrałem.
Robert Frost, „Droga niewybrana”, tłum. Stanisław Barańczak.
To obraz, który łatwo odnieść do własnego życia. Ile razy stawaliśmy przed podobnym wyborem? Ile razy zastanawialiśmy się, co by było, gdybyśmy podjęli inną decyzję? Gdybyśmy wybrali inną szkołę, inny zawód, innego partnera, inne miejsce do życia? Gdybyśmy wyjechali, zostali, zaryzykowali albo zrezygnowali? Czasami wystarczy jedna decyzja, aby nasze życie potoczyło się zupełnie inaczej.
Ale czy rzeczywiście zawsze mamy do wyboru tylko dwie drogi?
Przeczytaj cały wiersz: Robert Frost – „Droga niewybrana”, tłum. Stanisław Barańczak.
Życie zaczyna się, zanim zaczniemy wybierać
Przychodzimy na świat w określonym miejscu, czasie i rodzinie. Nie wybieramy rodziców, języka, kultury, religii, w której dorastamy, ani warunków, w jakich rozpoczynamy życie. Nie decydujemy o tym, jakie wartości zostaną nam przekazane, jakie zachowania uznamy za normalne, czego będziemy się bać, a czego oczekiwać od siebie i innych. Zanim nauczymy się samodzielnie podejmować decyzje, wiele decyzji zostało już podjętych za nas.
Rodzina, szkoła, środowisko, kultura i społeczeństwo tworzą pierwszą mapę naszego świata. Pokazują nam, co jest dobre, właściwe, bezpieczne i pożądane. Uczą, jak powinniśmy postępować, kim warto zostać i jak może wyglądać „udane życie”. Nie oznacza to, że jest w tym coś złego. Potrzebujemy korzeni, poczucia przynależności, wzorców i wartości. Dzięki nim budujemy pierwsze wyobrażenie o sobie i świecie. Problem może pojawić się wtedy, kiedy przestajemy odróżniać to, co naprawdę jest nasze, od tego, co jedynie odziedziczyliśmy.
Czy żyjemy według własnych wartości, czy według wartości, które ktoś nam przekazał? Czy nasze ambicje są rzeczywiście naszymi ambicjami? Czy chcemy tego, czego pragniemy, czy raczej tego, czego nauczono nas pragnąć? To pytania, na które nie zawsze łatwo odpowiedzieć. Czasami potrzebujemy wielu lat, doświadczeń, rozczarowań, a nawet życiowych kryzysów, żeby w ogóle zacząć je sobie zadawać.
Iluzja dwóch dróg
Wiersz Frosta można odczytać jako opowieść o wyborze, ale także o tym, jak po latach opowiadamy sobie historię własnego życia. Warto zwrócić uwagę na pewien szczegół: wędrowiec początkowo dostrzega różnicę między ścieżkami, ale zaraz potem przyznaje, że w rzeczywistości obie były podobnie uczęszczane. Dopiero w wyobrażeniu o przyszłości jego wybór nabiera szczególnego znaczenia.
To bardzo ludzkie. Często dopiero po latach nadajemy swoim decyzjom określone znaczenie. Układamy wydarzenia w spójną opowieść, w której wcześniejsze wybory zaczynają wyglądać jak kolejne etapy prowadzące do miejsca, w którym jesteśmy dzisiaj. Czy rzeczywiście tak było? A może dopiero z perspektywy czasu próbujemy odnaleźć sens w tym, co kiedyś wydawało się przypadkowe?
Wyobrażamy sobie, że przed nami stoją dwie możliwości. Jedna jest bezpieczna, druga ryzykowna. Jedna rozsądna, druga podyktowana sercem. Jedna prowadzi do stabilizacji, druga do nieznanego. Wybieramy jedną i zostawiamy drugą za sobą. Tyle że życie rzadko jest tak uporządkowane. Czasami istnieje więcej możliwości, niż potrafimy dostrzec. Czasami możemy stworzyć własną drogę. Innym razem okoliczności odbierają nam wybór, zmieniają plany albo zmuszają do rozpoczęcia wszystkiego od nowa.
Nie zawsze możemy zdecydować, co nas spotka. Możemy jednak z czasem nauczyć się decydować, jak na to odpowiemy. W chwili podejmowania decyzji rzadko znamy wszystkie jej konsekwencje. Wybieramy na podstawie wiedzy, doświadczenia, emocji, przekonań i wyobrażeń, które mamy właśnie wtedy. Nie dysponujemy wiedzą człowieka, którym będziemy za dziesięć czy dwadzieścia lat. A jednak często oceniamy dawnego siebie tak, jakby powinien był wiedzieć to wszystko, co wiemy dzisiaj. Czy to uczciwe?
Kim jesteśmy, a kim chcemy być?
Psychologia od dawna próbuje odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób kształtuje się nasza osobowość, tożsamość i poczucie własnego ja. Wiemy, że wpływają na nas zarówno predyspozycje biologiczne, jak i środowisko, wychowanie, relacje oraz doświadczenia. Nie jesteśmy czystą kartą, ale nie jesteśmy też raz na zawsze zaprogramowanym mechanizmem. Nasza tożsamość nie jest czymś całkowicie niezmiennym.
Warto w tym miejscu przywołać Erika H. Eriksona, psychologa i psychoanalityka, który opisywał rozwój człowieka jako proces trwający przez całe życie. W jego koncepcji kolejne etapy rozwoju wiążą się z określonymi wyzwaniami i napięciami psychospołecznymi. Jednym z nich jest kształtowanie tożsamości, ale rozwój nie kończy się wraz z osiągnięciem dorosłości. To ważna perspektywa. Pozwala spojrzeć na życie nie jak na projekt, który powinien zostać ukończony w określonym wieku, lecz jak na proces, w którym wciąż możemy odkrywać siebie i zmieniać sposób rozumienia własnej historii.
Więcej na ten temat: Erik H. Erikson – „Tożsamość a cykl życia”.
To szczególnie istotne w świecie, który często oczekuje od nas szybkich i jednoznacznych odpowiedzi. Wybierz zawód, zbuduj karierę, znajdź partnera, załóż rodzinę, osiągnij sukces, zapewnij sobie bezpieczeństwo. A potem najlepiej już niczego nie zmieniaj. Tylko czy życie naprawdę powinno tak wyglądać? Czy człowiek, który w wieku dwudziestu lat wie, czego chce, musi pozostać wierny swoim wyobrażeniom przez następne czterdzieści lat? A może prawdziwym przejawem odwagi jest przyznanie, że już nie chcemy tego, czego pragnęliśmy kiedyś?
Rozum, serce i przestrzeń pomiędzy nimi
Przy podejmowaniu decyzji często przeciwstawiamy sobie rozum i serce. Rozum podpowiada bezpieczeństwo, analizuje konsekwencje, szuka argumentów. Serce przypomina o pragnieniach, emocjach, intuicji i potrzebach, których nie zawsze potrafimy racjonalnie wyjaśnić. Ale czy rzeczywiście musimy wybierać między jednym a drugim?
Antonio Damasio, neurolog i badacz mózgu, w książce „Błąd Kartezjusza” podważa tradycyjne oddzielanie rozumu od emocji. Opisując między innymi przypadki pacjentów z uszkodzeniami mózgu, pokazuje, jak istotną rolę odgrywają emocje i uczucia w procesach rozumowania oraz podejmowania decyzji. Nie jesteśmy komputerami, które najpierw analizują wszystkie dane, a następnie wybierają optymalne rozwiązanie. Nasze decyzje są znacznie bardziej złożone.
Emocje mogą nas ostrzegać, motywować, pomagać rozpoznawać to, co ważne. Rozum może porządkować doświadczenia, oceniać ryzyko i dostrzegać konsekwencje. Żadne z tych narzędzi nie daje nam jednak gwarancji, że wybierzemy właściwie. Może więc nie chodzi o to, żeby zawsze słuchać serca albo zawsze kierować się rozumem. Może chodzi o to, żeby nauczyć się prowadzić ze sobą rozmowę.
Zapytać siebie: czego naprawdę chcę? Czego się boję? Co jest dla mnie ważne? Jakie konsekwencje jestem gotowy zaakceptować? Czy podejmuję tę decyzję z własnej potrzeby, czy próbuję spełnić czyjeś oczekiwania? I czy istnieje jeszcze trzecia droga, której do tej pory nie brałem pod uwagę?
Więcej: Antonio Damasio – „Błąd Kartezjusza. Emocje, rozum i ludzki mózg”.
Czy psychologia potrafi odpowiedzieć na wszystkie pytania o człowieka?
Żyjemy w czasach, w których niemal każde ludzkie doświadczenie próbujemy opisać, sklasyfikować, zmierzyć i wyjaśnić. Psychologia rozwija się niezwykle dynamicznie. Dysponujemy coraz bardziej zaawansowanymi metodami badania mózgu, procesów poznawczych, emocji, motywacji, osobowości i zachowań. Potrafimy coraz lepiej rozpoznawać mechanizmy, które wpływają na nasze decyzje, relacje i sposób reagowania na świat.
Wiemy coraz więcej o tym, dlaczego się boimy, kochamy, rywalizujemy, podporządkowujemy innym, uciekamy od odpowiedzialności albo powtarzamy zachowania, które nie przynoszą nam szczęścia. Potrafimy badać wpływ dzieciństwa, środowiska, genów, doświadczeń i kultury na kształtowanie człowieka. To ogromny dorobek nauki, którego nie sposób lekceważyć.
Ale czy to oznacza, że coraz lepiej rozumiemy, czym jest życie? Czy wiedza o mechanizmach ludzkiego zachowania pozwala nam odpowiedzieć na pytanie, jak powinniśmy żyć? Czy potrafimy naukowo ustalić, co jest dobre, co złe, co nadaje życiu sens, czym jest miłość, wolność, szczęście albo sprawiedliwość?
Mam wątpliwości.
Psychologia może badać, co sprawia, że człowiek czuje się szczęśliwy. Może analizować korelacje między relacjami, poczuciem bezpieczeństwa, realizacją potrzeb i dobrostanem. Może opisywać mechanizmy, które pomagają nam podejmować decyzje. Ale czy na tej podstawie może rozstrzygnąć, co powinno być dla nas najważniejsze? Czy może powiedzieć, czy lepiej poświęcić karierę dla rodziny, bezpieczeństwo dla wolności, własne ambicje dla drugiego człowieka, czy może odwrotnie?
Właśnie dlatego filozofia pozostaje tak ważna. Przez około 2500 lat filozofowie próbowali zrozumieć człowieka, jego miejsce w świecie, naturę dobra, wolności, odpowiedzialności, szczęścia i sensu istnienia. Od Sokratesa, Platona i Arystotelesa, przez stoików, Augustyna, Spinozę, Kanta i Nietzschego, aż po współczesnych myślicieli egzystencjalnych – kolejne pokolenia zadawały pytania, na które nie ma prostych, ostatecznych odpowiedzi.
Czy człowiek jest naprawdę wolny, czy tylko wydaje mu się, że dokonuje wyborów? Czy istnieje coś takiego jak obiektywne dobro? Czy szczęście jest celem życia, czy może jedynie jego skutkiem ubocznym? Czy możemy nadać życiu sens, czy raczej musimy go odkryć? Czy jesteśmy odpowiedzialni za to, kim się staliśmy, skoro tak wiele zależało od okoliczności, w których przyszło nam dorastać?
To nie są pytania, które znikną dzięki kolejnemu badaniu mózgu, nowej metodzie diagnostycznej czy dokładniejszemu pomiarowi osobowości.
Możemy wiedzieć coraz więcej o tym, jak działa człowiek, a jednocześnie nadal nie wiedzieć, jak powinien żyć.
A jeśli kiedyś zbadamy i zrozumiemy jak działa umysł, a braki uzupełnimy sztuczną inteligencją, czy wówczas dowiemy się jak żyć!
A jakie to będzie życie…
Być może właśnie w tym tkwi jedna z największych intelektualnych pułapek naszych czasów: przekonanie, że skoro potrafimy coraz więcej zmierzyć, to potrafimy również coraz więcej zrozumieć. Tymczasem opis mechanizmu nie jest jeszcze odpowiedzią na pytanie o jego znaczenie. Wiedza o tym, jak podejmujemy decyzje, nie jest tym samym co wiedza o tym, które decyzje warto podejmować.
I może właśnie dlatego tak bardzo potrzebujemy wszystkich tych perspektyw.
Bo kiedy pytamy, jak podejmować lepsze decyzje, możemy szukać odpowiedzi w psychologii. Kiedy pytamy, czym właściwie jest dobra decyzja, wkraczamy już na teren etyki i filozofii. A kiedy pytamy, czy potrafimy żyć z konsekwencjami własnych wyborów, zaczynamy mówić o doświadczeniu, odpowiedzialności i sensie.
Póki co, nie wszystko da się zmierzyć. Nie wszystko można wyjaśnić. I nie na każde pytanie musimy mieć gotową odpowiedź.
Może dojrzałość nie polega na tym, że wiemy coraz więcej, ale również na tym, że coraz lepiej rozumiemy, czego jeszcze nie wiemy.
Kiedy potrzebujemy kogoś, kto pomoże nam usłyszeć własne odpowiedzi?
Nie zawsze potrafimy samodzielnie dostrzec, co naprawdę kieruje naszymi wyborami. Czasami jesteśmy tak mocno przywiązani do własnych przekonań, że nie zauważamy, iż przestały nam służyć. Innym razem powtarzamy zachowania, które znamy od dzieciństwa, reagujemy według utrwalonych schematów albo podejmujemy decyzje pod wpływem lęku, poczucia obowiązku czy oczekiwań otoczenia. Możemy nawet mieć poczucie, że wybieramy świadomie, choć w rzeczywistości odtwarzamy dobrze znany scenariusz.
Właśnie w takich momentach pomocna może być praca w ramach life coachingu lub zintegrowanego doradztwa życiowego. Nie chodzi w nich o to, żeby ktoś z zewnątrz powiedział nam, jak mamy żyć, którą drogę wybrać albo co będzie dla nas najlepsze. Istotą tego procesu jest stworzenie przestrzeni do zatrzymania się, przyjrzenia własnej sytuacji i zadania sobie pytań, na które być może dotąd nie mieliśmy czasu albo odwagi odpowiedzieć.
Coach lub doradca może zapytać: Co sprawia, że właśnie ten wybór wydaje Ci się jedynym możliwym? Czy to rzeczywiście Twoje przekonanie? Skąd je znasz? Jakie doświadczenia je ukształtowały? Co się wydarzy, jeśli zdecydujesz inaczej? Czego bronisz, a czego unikasz? Jaką cenę płacisz za pozostawanie na obecnej drodze? I wreszcie: czego tak naprawdę chcesz?
To nie są pytania, na które można odpowiedzieć za drugiego człowieka. Ich wartość polega właśnie na tym, że zapraszają do refleksji, uruchamiają nowe skojarzenia, pomagają dostrzec związki między przeszłymi doświadczeniami a dzisiejszymi decyzjami. Czasami prowadzą do odkrycia, że problem, z którym przyszliśmy, nie jest wcale tym najważniejszym. Innym razem pozwalają zauważyć, że mamy więcej możliwości, niż początkowo zakładaliśmy.
Life coaching może wspierać człowieka w określaniu celów, rozpoznawaniu własnych zasobów, porządkowaniu priorytetów i podejmowaniu decyzji. Zintegrowane doradztwo życiowe daje możliwość szerszego spojrzenia na sytuację, łącząc – zależnie od potrzeb – coaching, mentoring, psychoedukację, elementy wiedzy psychologicznej, filozoficzną refleksję i praktyczne doradztwo. Nie jest to jeden sztywny zestaw narzędzi, lecz proces dobierany do człowieka, jego sytuacji i pytań, z którymi przychodzi.
Ważne jest również rozróżnienie: praca coachingowa i doradztwo życiowe nie zastępują psychoterapii ani pomocy psychiatrycznej, gdy są one potrzebne. Mogą natomiast stanowić wartościową przestrzeń rozwoju samoświadomości, rozpoznawania utrwalonych wzorców, zmiany sposobu reagowania i świadomego kształtowania kolejnych etapów życia.
Być może nie potrzebujemy kogoś, kto wskaże nam właściwą drogę. Czasami bardziej potrzebujemy kogoś, kto pomoże nam zobaczyć, że wciąż mamy prawo ją wybrać, zmienić albo stworzyć na nowo.
Nie każda droga prowadzi tam, gdzie planowaliśmy
Kiedy patrzymy na życie z perspektywy kilku czy kilkudziesięciu lat, łatwo dostrzec, jak wiele rzeczy potoczyło się inaczej, niż zakładaliśmy. Niektóre relacje nie przetrwały. Niektóre plany straciły znaczenie. Niektóre decyzje okazały się nietrafione. Czasami coś, co miało być początkiem wielkiej przygody, stało się źródłem rozczarowania. Innym razem przypadkowe spotkanie otworzyło przed nami możliwości, których wcześniej nie potrafiliśmy sobie wyobrazić.
Z perspektywy czasu możemy dostrzec, że życie nie było prostą linią prowadzącą od punktu A do punktu B. Było raczej zbiorem kolejnych odcinków, zakrętów, skrzyżowań, przystanków i nieoczekiwanych zmian kierunku. Nie wszystko zależało od nas. Nie wszystko było naszym wyborem. Nie wszystko możemy dziś uznać za dobre. Ale możemy próbować zrozumieć, co z tych doświadczeń w nas pozostało.
Nie żałować nie oznacza przecież uznawać wszystkich decyzji za słuszne. Oznacza również zaakceptować, że podejmowaliśmy je z taką wiedzą, świadomością i dojrzałością, jakie mieliśmy w tamtym momencie. Dzisiaj możemy widzieć więcej. Możemy rozumieć inaczej. Możemy podejmować inne decyzje. Ale nie musimy odrzucać człowieka, którym byliśmy wcześniej.
Czy jesteśmy autorami własnego życia?
To jedno z najtrudniejszych pytań, jakie możemy sobie zadać. Z jednej strony jesteśmy ukształtowani przez geny, wychowanie, kulturę, relacje i okoliczności, na które nie mieliśmy wpływu. Z drugiej strony mamy zdolność do refleksji, uczenia się, zmiany przekonań i podejmowania nowych decyzji.
Viktor Frankl, psychiatra i twórca logoterapii, pisał o ludzkiej wolności w kontekście możliwości przyjęcia określonej postawy wobec okoliczności, których nie możemy zmienić. W „Człowieku w poszukiwaniu sensu” zwracał uwagę, że nawet gdy nie możemy zmienić sytuacji, pozostaje nam możliwość wyboru postawy wobec niej. Nie oznacza to, że zawsze mamy pełną swobodę wyboru. Nie oznacza również, że możemy dowolnie kształtować rzeczywistość. Przypomina jednak, że pomiędzy tym, co nas spotyka, a tym, jak na to odpowiadamy, istnieje przestrzeń, w której możemy poszukiwać własnej odpowiedzi.
Być może właśnie tam zaczyna się świadome życie. Nie wtedy, kiedy wszystko kontrolujemy. Nie wtedy, kiedy mamy gotowy plan na następne trzydzieści lat. I nie wtedy, kiedy jesteśmy przekonani, że znamy wszystkie odpowiedzi. Może zaczyna się wtedy, kiedy przestajemy bezrefleksyjnie podążać wyznaczoną ścieżką i zaczynamy pytać, czy naprawdę chcemy iść właśnie tędy.
Więcej: Viktor E. Frankl – „Człowiek w poszukiwaniu sensu”.
Droga, która wciąż trwa
Nie wiem, czy można przeżyć życie bez błędów, rozczarowań i decyzji, które po latach podjęlibyśmy inaczej. Nie wiem też, czy istnieje jedna właściwa droga, którą każdy z nas powinien odnaleźć. Coraz bardziej skłaniam się ku myśli, że nie chodzi o to, żeby znaleźć jedną idealną ścieżkę. Chodzi o to, żeby coraz bardziej świadomie uczestniczyć we własnym życiu.
Żeby umieć przyjąć to, czego nie możemy zmienić, ale nie rezygnować z wpływu na to, co jeszcze przed nami. Żeby mieć odwagę zmieniać zdanie, nie tracąc szacunku do własnej przeszłości. Żeby wiedzieć, skąd przyszliśmy, ale nie pozwolić, aby to, skąd przyszliśmy, całkowicie decydowało o tym, dokąd zmierzamy. I żeby pamiętać, że człowiek nie jest skończonym projektem.
Może właśnie dlatego pytanie o własną drogę nie traci znaczenia niezależnie od wieku.
Kim jesteś? Nie tylko z zawodu, stanowiska, osiągnięć, rodzinnych ról i społecznych oczekiwań. Kim jesteś, kiedy na chwilę odłożysz wszystkie etykiety?
A kim chcesz się stać? Czy nadal chcesz być człowiekiem, którego wyobraziłeś sobie dwadzieścia lat temu? Czy może pozwolisz sobie odkryć, że przed Tobą jest jeszcze wiele nieznanych dróg?
Nie musisz dzisiaj znać odpowiedzi. Wystarczy, że odważysz się zadać sobie pytanie. Bo przecież to wciąż jest Twoje życie. I choć nie zawsze wybierałeś drogę, którą chciałeś iść, nadal możesz zastanowić się, w jakim kierunku postawisz kolejny krok.
To dopiero początek tej czytelniczej podróży.
W kolejnym odcinku: „Dom, który budujemy. Dom, który nosimy w sobie”. Przyjrzę się temu, jak dzieciństwo, rodzina, wzorce i wartości kształtują nasze wyobrażenia o sobie i o życiu. I zastanowię się, ile z tego, kim jestem, rzeczywiście wybrałem.
🔴 Więcej artykułów ➡️ Projekt Życie
Czy pamiętasz swoje młodzieńcze marzenia i nadzieje? Czy warto po nie sięgnąć?
Może czas wejść na strych, lub zajrzeć do piwnicy…
Posłuchaj Pink Floyd High Hopes – dobrej muzyki nigdy za wiele.
Tomasz Rudnicki – Mentor i Executive Coach. O życiu, relacjach, wyborach i przywództwie – z perspektywy doświadczenia, psychologii i filozofii.
Życie. Biznes. Przywództwo.