Trzy podstawowe potrzeby psychologiczne człowieka. Co mają wspólnego z poczuciem sensu życia?

Dlaczego czasami osiągamy wszystko, do czego dążyliśmy, a mimo to nie czujemy satysfakcji?
Dlaczego możemy mieć dobrą pracę, stabilizację, rodzinę i wiele możliwości, a jednak doświadczać pustki, braku spełnienia lub poczucia, że czegoś w naszym życiu brakuje?

Być może odpowiedź nie zawsze znajduje się w tym, co posiadamy, co osiągnęliśmy lub czego jeszcze nam brakuje. Być może warto przyjrzeć się temu, jak doświadczamy własnego życia, na ile mamy wpływ na podejmowane decyzje, czy czujemy się sprawczy i czy jesteśmy w autentycznych relacjach z innymi ludźmi.

Jedną z teorii psychologicznych, która pomaga zrozumieć te zależności, jest teoria autodeterminacji (Self-Determination Theory, SDT), opracowana przez Edwarda L. Deciego i Richarda M. Ryana.

Autorzy wskazują na trzy podstawowe potrzeby psychologiczne człowieka: autonomię, kompetencję i relacyjność.

Ich zaspokojenie sprzyja rozwojowi, motywacji i dobrostanowi. Można również spojrzeć na nie jako na ważne wymiary doświadczenia dobrego i sensownego życia.

Czym jest teoria autodeterminacji?

Teoria autodeterminacji zakłada, że człowiek ma naturalną tendencję do rozwoju, poznawania świata, podejmowania wyzwań i budowania relacji. Nie oznacza to jednak, że rozwój następuje automatycznie. Duże znaczenie ma środowisko, w którym żyjemy, pracujemy i budujemy relacje z innymi ludźmi.

Deci i Ryan wyróżniają trzy podstawowe potrzeby psychologiczne:

• Autonomia (Autonomy) – potrzeba samostanowienia i poczucia, że jesteśmy autorami własnych decyzji.

• Kompetencja (Competence) – potrzeba skuteczności, sprawczości i możliwości rozwijania własnych umiejętności.

• Relacyjność (Relatedness) – potrzeba bliskości, więzi, przynależności i bycia ważnym dla innych ludzi.

Nie są to wyłącznie trzy obszary, które pomagają nam lepiej funkcjonować. Są również ważnymi punktami odniesienia, kiedy zastanawiamy się nad jakością własnego życia.

Więcej o różnych koncepcjach i sposobach rozumienia ludzkich potrzeb piszę w artykule Jakie są ludzkie potrzeby? Wielowymiarowe spojrzenie na ludzkie potrzeby.

1. Autonomia – czy jestem autorem własnego życia?

Autonomia oznacza potrzebę odczuwania, że nasze decyzje i działania są rzeczywiście nasze. Że mamy możliwość wyboru i nie jesteśmy wyłącznie wykonawcami oczekiwań innych ludzi.

Nie chodzi przy tym o całkowitą niezależność, samowystarczalność czy odrzucenie wpływu otoczenia. Możemy współpracować, uwzględniać potrzeby innych, przyjmować rady i realizować zobowiązania, a jednocześnie zachowywać poczucie, że świadomie wybieramy swoje postępowanie.

Problem pojawia się wtedy, gdy coraz więcej rzeczy robimy dlatego, że musimy, powinniśmy lub nie możemy zawieść innych.

W życiu zawodowym może to oznaczać pozostawanie na stanowisku, które przestało dawać satysfakcję, ponieważ boimy się utraty statusu. W życiu osobistym – podejmowanie decyzji zgodnych z oczekiwaniami rodziny, partnera czy społeczeństwa, ale niekoniecznie z własnymi wartościami.

Możemy przez wiele lat realizować scenariusz, którego sami nigdy świadomie nie napisaliśmy.

Warto zadać sobie kilka pytań:

• Na ile moje obecne decyzje wynikają z moich wartości i przekonań?
• W jakich obszarach życia robię coś przede wszystkim dlatego, że tak wypada?
• Czy potrafię powiedzieć „nie”, kiedy coś jest sprzeczne z moimi potrzebami?
• Czy moje cele są rzeczywiście moje, czy przejąłem je od innych?

Autonomia zaczyna się od świadomości, że nawet jeśli nie mamy wpływu na wszystkie okoliczności, możemy mieć wpływ na sposób, w jaki na nie odpowiadamy.

2. Kompetencja – czy mam poczucie, że potrafię kształtować swoją rzeczywistość?

Kompetencja to potrzeba poczucia skuteczności, sprawczości i możliwości rozwijania własnych umiejętności.

Nie chodzi wyłącznie o wiedzę, wykształcenie czy zawodowe kwalifikacje. Chodzi o wewnętrzne przekonanie, że potrafimy podejmować wyzwania, uczyć się, rozwiązywać problemy i wpływać na rzeczywistość.

Można mieć imponujące CV, wieloletnie doświadczenie i wysoką pozycję zawodową, a mimo to nie czuć się kompetentnym. Można również znajdować się na początku drogi, ale mieć poczucie, że każdy kolejny krok pozwala nam czegoś się nauczyć i poszerzyć własne możliwości.

W życiu osobistym potrzeba kompetencji może dotyczyć radzenia sobie ze zmianą, budowania relacji, podejmowania trudnych decyzji czy mierzenia się z niepewnością.

Jej niezaspokojenie może prowadzić do przekonania, że niewiele od nas zależy. Zaczynamy unikać wyzwań, odkładać decyzje i wątpić we własne możliwości.

Warto zadać sobie kilka pytań:

• W jakich obszarach życia czuję się skuteczny i sprawczy?
• Kiedy ostatnio zrobiłem coś, co wymagało ode mnie wyjścia poza własną strefę komfortu?
• Czy mam przestrzeń do uczenia się i popełniania błędów?
• Czy dostrzegam własny rozwój, czy przede wszystkim koncentruję się na tym, czego jeszcze nie osiągnąłem?

Poczucie kompetencji nie oznacza, że musimy wszystko potrafić. Oznacza, że możemy się rozwijać i mamy wpływ na kierunek tego rozwoju.

3. Relacyjność – czy jestem w autentycznej relacji z innymi ludźmi?

Trzecia potrzeba dotyczy więzi, bliskości, przynależności i poczucia, że jesteśmy ważni dla innych ludzi.

Człowiek jest istotą społeczną. Potrzebuje kontaktu, zrozumienia, akceptacji i możliwości dzielenia się swoim doświadczeniem. Nie chodzi jednak o liczbę znajomych, obserwujących czy kontaktów zawodowych. Chodzi o jakość relacji.

Można otaczać się ludźmi, uczestniczyć w spotkaniach, pracować w dużym zespole, a jednocześnie czuć się samotnym.

Można również być w związku, mieć rodzinę i przyjaciół, ale nie mieć poczucia, że ktoś naprawdę nas słucha, rozumie i akceptuje.

Relacyjność oznacza możliwość bycia sobą w obecności drugiego człowieka. Bez ciągłego udowadniania własnej wartości, odgrywania określonej roli czy ukrywania tego, co naprawdę czujemy.

Warto pamiętać, że relacja nie polega wyłącznie na mówieniu i byciu wysłuchanym. Wymaga również umiejętności słuchania drugiego człowieka, dostrzegania jego perspektywy i rozumienia potrzeb.

Więcej na ten temat piszę w artykule Umiejętność aktywnego i empatycznego słuchania.

Warto zadać sobie kilka pytań:

• Czy mam w swoim życiu ludzi, przy których mogę być sobą?
• Czy czuję się wysłuchany i rozumiany?
• Które relacje mnie wzmacniają, a które odbierają mi energię?
• Czy sam potrafię budować relacje oparte na autentyczności, zaufaniu i wzajemności?

Relacje nie są dodatkiem do życia. Są jednym z jego fundamentalnych wymiarów.

Co i dlaczego? Dwa pytania, które zmieniają sposób myślenia o celach

Szczególnie interesującym elementem teorii autodeterminacji jest publikacja Deciego i Ryana z 2000 roku zatytułowana The „What” and „Why” of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior.

Autorzy zwracają uwagę na dwa wymiary ludzkiego dążenia do celów.

• WHAT – Co chcemy osiągnąć?

• WHY – Dlaczego chcemy to osiągnąć?

To rozróżnienie ma ogromne znaczenie, ponieważ dwa identyczne cele mogą wynikać z zupełnie innych motywacji.

Wyobraźmy sobie dwie osoby, które chcą zostać dyrektorami.

Pierwsza chce rozwijać organizację, podejmować odpowiedzialne decyzje, tworzyć dobre środowisko pracy i realizować własne ambicje.

Druga chce przede wszystkim udowodnić swoją wartość, zdobyć uznanie, zaspokoić oczekiwania rodziny lub uniknąć poczucia porażki.

Obie osoby mogą osiągnąć ten sam sukces. Jednak ich wewnętrzne doświadczenie może być zupełnie inne.

Pierwsza może odczuwać satysfakcję i spełnienie. Druga, mimo osiągnięcia celu, może nadal potrzebować kolejnego awansu, większego uznania i następnego potwierdzenia własnej wartości.

Właśnie dlatego warto nie tylko pytać, czego chcemy, ale również dlaczego tego chcemy.

Czy wszystkie cele dają nam to samo?

Deci i Ryan zwracają również uwagę na różnicę pomiędzy celami wewnętrznymi i zewnętrznymi.

Cele wewnętrzne dotyczą między innymi rozwoju osobistego, budowania bliskich relacji, zaangażowania w społeczność i zdrowia.

Cele zewnętrzne koncentrują się przede wszystkim na bogactwie, sławie, prestiżu, atrakcyjności i uznaniu społecznym.

Nie oznacza to, że pieniądze, sukces zawodowy czy uznanie są czymś złym. Mogą być ważne i potrzebne. Istotne jest jednak to, czy stają się głównym wyznacznikiem naszego życia i czy nie wypierają innych wartości.

Możemy zdobywać kolejne rzeczy, osiągać coraz więcej i nieustannie przesuwać granicę sukcesu, a jednocześnie zaniedbywać relacje, własny rozwój czy poczucie autonomii.

Warto więc od czasu do czasu zatrzymać się i zastanowić, czy to, do czego dążymy, rzeczywiście przybliża nas do życia, którego chcemy.

Motywacja wewnętrzna i zewnętrzna – nie wszystko, co robimy, musi sprawiać nam przyjemność

Teoria autodeterminacji pomaga również inaczej spojrzeć na motywację.

Często przeciwstawiamy motywację wewnętrzną zewnętrznej. Pierwsza kojarzy się z przyjemnością i zainteresowaniem, druga z nagrodą, pieniędzmi, karą czy presją.

Deci i Ryan pokazują jednak, że motywacja zewnętrzna może mieć różny stopień przyswojenia i zgodności z naszymi wartościami.

Możemy wykonywać coś, ponieważ ktoś tego od nas wymaga. Możemy robić to z obawy przed poczuciem winy lub oceną. Możemy jednak również podejmować działanie dlatego, że rozumiemy jego znaczenie i świadomie uznajemy je za ważne.

Przykład? Możemy nie lubić regularnego treningu, ale ćwiczyć, ponieważ zdrowie i sprawność fizyczna są dla nas istotnymi wartościami.

Możemy nie lubić trudnych rozmów w pracy, ale podejmować je, ponieważ odpowiedzialność za zespół i jakość współpracy są dla nas ważne.

To istotna różnica. Autonomiczna motywacja nie oznacza, że zawsze robimy to, na co mamy ochotę. Oznacza, że rozumiemy, dlaczego coś robimy, i potrafimy powiązać nasze działania z tym, co jest dla nas ważne.

Co teoria autodeterminacji mówi o przywództwie i relacjach w organizacji?

Teoria SDT ma również bardzo praktyczne zastosowanie w zarządzaniu ludźmi.

Lider, który chce budować zaangażowany zespół, nie powinien koncentrować się wyłącznie na kontroli, systemach premiowych i egzekwowaniu wyników.

Powinien również – a może przede wszystkim – tworzyć warunki i środowisko, w którym ludzie mają przestrzeń do podejmowania decyzji, rozwijania kompetencji i budowania dobrych relacji.

W praktyce oznacza to między innymi:

• Wspieranie autonomii: dawanie przestrzeni do podejmowania decyzji, wyjaśnianie powodów stojących za wymaganiami i uwzględnianie perspektywy pracowników.
• Wspieranie kompetencji: stawianie adekwatnych wyzwań, udzielanie konstruktywnej informacji zwrotnej i umożliwianie rozwoju.
• Wspieranie relacyjności: budowanie zaufania, szacunku, poczucia przynależności i bezpieczeństwa w relacjach.

Dobry lider nie musi rezygnować z wymagań ani odpowiedzialności. Powinien jednak rozumieć, że długofalowe zaangażowanie trudno budować wyłącznie na presji.

Przykładem wspierania autonomii i kompetencji jest właściwie prowadzone delegowanie. Więcej o tym piszę w artykule Skuteczne delegowanie – jak przekazywać zadania i egzekwować rezultaty?.

Podobne zasady dotyczą indywidualnego rozwoju. W coachingu i mentoringu ważne jest nie tylko wyznaczenie celu, ale również zrozumienie, co jest dla człowieka naprawdę ważne i jak chce kształtować swoje życie.

Więcej o różnicach i wzajemnym uzupełnianiu się tych metod przeczytasz w artykule Coaching czy mentoring?.

Czy można mieć wszystko, a mimo to nie czuć, że dobrze się żyje?

To chyba jedno z najciekawszych pytań, które można postawić w kontekście teorii autodeterminacji.

Możemy mieć dobrą pracę, pieniądze, rodzinę, pozycję społeczną i wiele możliwości. A jednak odczuwać brak satysfakcji.

Być może realizujemy cele, które nie są naprawdę nasze. Być może osiągamy kolejne sukcesy, ale nie mamy poczucia sprawczości. Być może mamy wokół siebie wielu ludzi, ale brakuje nam autentycznej bliskości.

Trzy potrzeby psychologiczne Deciego i Ryana pomagają spojrzeć na jakość życia z nieco innej perspektywy.

Nie tylko przez pryzmat tego, co posiadamy, co osiągnęliśmy i jak jesteśmy postrzegani przez innych, ale również przez pryzmat tego, jak doświadczamy własnego życia.

To interesujący punkt wyjścia do refleksji nad szczęściem. W artykule Szczęśliwe życie. Skąd się bierze i co to jest szczęście? przyglądam się temu zagadnieniu również z perspektywy filozoficznej.

Warto przy tym pamiętać, że teoria autodeterminacji nie jest kompletną teorią sensu życia. Nie odpowiada na wszystkie egzystencjalne pytania człowieka. Pomaga jednak zrozumieć ważne warunki, które sprzyjają rozwojowi, dobrostanowi i poczuciu wewnętrznej spójności.

Człowiek może mieć zaspokojone podstawowe potrzeby psychologiczne, a mimo to poszukiwać głębszego sensu. Może również odnajdywać sens w trudnych okolicznościach, pomimo niezaspokojenia części potrzeb.

I właśnie w tym miejscu psychologia spotyka się z filozofią życia i refleksją egzystencjalną.

Na koniec: kilka pytań, które warto sobie zadać

Nie musimy od razu zmieniać pracy, kończyć związku, podejmować nowych wyzwań ani wywracać życia do góry nogami.

Może chodzi o to, aby po raz kolejny dokonać tego samego wyboru…

A może, raczej, aby wyraźniej nazwać i zakomunikować swoje potrzeby – bez naruszenia terytorium drugiej osoby. 
Być bardziej asertywnym/asertywną. Jak to zrobić? O tym piszę w artykule Asertywność i Asertywna Autoekspresja. 

Czasami wystarczy zatrzymać się i uczciwie przyjrzeć temu, jak żyjemy.

Autonomia

• Czy żyję zgodnie z własnymi wartościami, czy przede wszystkim według oczekiwań innych?
• Czy znam swoje wartości? Zwłaszcza te, nienegocjowalne?
• W jakim obszarze życia chciałbym mieć więcej wolności wyboru?

Kompetencja

• W czym czuję się skuteczny i sprawczy?
• Co chciałbym rozwijać, ale z jakiegoś powodu odkładam?
• W których obszarach, chcę się oduczać, albo przeuczać?

Relacyjność

• Czy mam wokół siebie ludzi, z którymi mogę być autentyczny?
• Gdzie są Ci ludzie? I czy oni wiedzą, kim są dla mnie?
• Którym relacjom chciałbym poświęcić więcej uwagi?

WHAT i WHY

• Co obecnie jest dla mnie najważniejszym celem?
• Dlaczego właśnie ten cel jest dla mnie ważny?
• Czy jego realizacja rzeczywiście przybliża mnie do życia, którego chcę?

Być może najważniejsza refleksja płynąca z teorii autodeterminacji jest taka, że jakość życia nie zależy wyłącznie od tego, ile osiągamy, zdobywamy i realizujemy.

Zależy również od tego, czy mamy poczucie, że to nasze życie, czy potrafimy wpływać na jego kształt i czy mamy z kim je dzielić i mnożyć…

Bo przecież życie zawodowe i osobiste to jedno i to samo – NASZE ŻYCIE. 

🔴 Więcej artykułów ➡️ Projekt Życie

Literatura i źródła naukowe

1. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The „What” and „Why” of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.

2. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation, Social Development, and Well-Being. American Psychologist, 55(1), 68–78.

3. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-Determination Theory: Basic Psychological Needs in Motivation, Development, and Wellness. Guilford Press.