🔴
Od zarządzania do przywództwa. Droga managera od pierwszego zespołu do C-level
Jak zmienia się rola managera wraz z doświadczeniem, rosnącą odpowiedzialnością i złożonością organizacji?
O kompetencjach lidera, psychologii, samoświadomości, wyzwaniach przyszłości i człowieku stojącym za stanowiskiem.
Wprowadzenie. Czy każdy manager staje się liderem?
Awans na stanowisko kierownicze jest często postrzegany jako potwierdzenie kompetencji, dotychczasowych osiągnięć i zawodowego sukcesu. Otrzymujemy większy zakres odpowiedzialności, podejmujemy ważniejsze decyzje, zarządzamy coraz większymi zespołami, budżetami i procesami. Z czasem możemy dojść do stanowisk dyrektorskich, zarządów czy C-level.
Ale czy wraz z kolejnymi awansami automatycznie stajemy się lepszymi liderami?
Niekoniecznie.
Można być świetnym specjalistą i przeciętnym kierownikiem. Można skutecznie zarządzać kilkunastoosobowym zespołem, a jednocześnie nie potrafić rozwijać innych managerów. Można być doskonałym dyrektorem operacyjnym, ale mieć trudności z myśleniem strategicznym i odpowiedzialnością za całą organizację.
Stanowisko daje formalną władzę i określa zakres odpowiedzialności. Nie gwarantuje jednak autorytetu, dojrzałości ani umiejętności przewodzenia innym.
W moim doświadczeniu zawodowym, obejmującym około 30 lat pracy w biznesie, w tym ponad 20 lat na stanowiskach dyrektorskich i zarządczych, wielokrotnie obserwowałem, jak zmienia się charakter wyzwań stojących przed managerem. Pracowałem w różnych krajach, kulturach i organizacjach, zarządzałem zespołami liczącymi nawet 3000 osób, budżetami przekraczającymi 100 milionów dolarów i obszarami biznesowymi o bardzo różnym charakterze.
Miałem również 16 bardzo różnych przełożonych. Każdy z nich pozostawił po sobie jakąś lekcję. Niektóre chciałbym powtórzyć, innych nigdy nie chciałbym naśladować.
Z perspektywy czasu widzę, że rozwój przywództwa nie polega wyłącznie na zdobywaniu kolejnych kompetencji. To również proces zmiany sposobu myślenia, postrzegania siebie, innych ludzi i własnej odpowiedzialności.
Nie stajesz się liderem tylko dlatego, że awansujesz. Stajesz się nim wtedy, kiedy rozwijasz siebie na tyle, aby sprostać rosnącej złożoności ludzi, relacji, decyzji i odpowiedzialności.
Warto więc przyjrzeć się tej drodze. Od pierwszego kilkuosobowego zespołu, przez zarządzanie kierownikami i dyrektorami, aż po odpowiedzialność za całą organizację.
1. Od specjalisty do pierwszego managera – pierwsza poważna zmiana
Orientacyjny etap: 0-2 lata w roli menedżera
Pierwszy awans na stanowisko kierownicze jest często jedną z największych zmian w życiu zawodowym.
Jeszcze niedawno odpowiadaliśmy przede wszystkim za własną pracę, wyniki i zadania. Znaliśmy swoje kompetencje, potrafiliśmy rozwiązywać problemy i wiedzieliśmy, czego się od nas oczekuje.
Nagle mamy odpowiadać za pracę innych ludzi.
To pozornie niewielka zmiana organizacyjna, ale w rzeczywistości oznacza zupełnie nowy sposób funkcjonowania.
Największym wyzwaniem początkującego managera jest zrozumienie, że jego sukces przestaje zależeć przede wszystkim od tego, co sam potrafi zrobić. Sukces zaczyna zależeć od tego, czy potrafi stworzyć warunki, w których inni będą wykonywać swoją pracę skutecznie.
To właśnie jedna z podstawowych zmian opisanych przez Ram Charana, Stephena Drottera i Jamesa Noela w koncepcji Leadership Pipeline.
Autorzy pokazują, że przejście od zarządzania sobą do zarządzania innymi wymaga zmiany umiejętności, sposobu wykorzystywania czasu i wartościowania własnej pracy.
Dobry specjalista często ma pokusę, aby nadal samodzielnie rozwiązywać najważniejsze problemy. Zna odpowiedzi, działa szybko i niejednokrotnie uważa, że zrobi coś lepiej od swoich pracowników.
Problem w tym, że w ten sposób staje się wąskim gardłem zespołu.
Najważniejsze wyzwania pierwszego menedżera
- Delegowanie zadań i odpowiedzialności.
- Budowanie autorytetu, a nie tylko egzekwowanie poleceń.
- Ustalanie celów i oczekiwań.
- Prowadzenie rozmów korygujących i udzielanie informacji zwrotnej.
- Zarządzanie konfliktami i różnicami osobowości.
- Przejście z relacji koleżeńskich do relacji przełożony-pracownik.
- Radzenie sobie z presją wyników i odpowiedzialności.
Szczególnie trudne bywają relacje z osobami, z którymi jeszcze niedawno pracowaliśmy na równorzędnych stanowiskach.
Nagle musimy podejmować decyzje dotyczące kolegów, rozliczać ich z wyników, a czasem również przekazywać niepopularne informacje.
Pojawia się pytanie: jak być wymagającym, nie tracąc ludzkiego podejścia?
To właśnie tutaj przydaje się koncepcja Kena Blancharda i Paula Herseya, czyli przywództwo sytuacyjne. („Jednominutowy Menedżer i przywództwo” oraz szerzej „Przywództwo wyższego stopnia”).
Podstawowe założenie przywództwa sytuacyjnego mówi, że sposób kierowania powinien uwzględniać poziom kompetencji i gotowości konkretnego pracownika do wykonania określonego zadania.
Nie oznacza to jednak, że każdy pracownik potrzebuje tego samego poziomu kontroli i wsparcia. Doświadczony specjalista oczekuje innego podejścia niż osoba rozpoczynająca pracę.
Warto również pamiętać, że model przywództwa sytuacyjnego jest użytecznym narzędziem praktycznym, ale jego szczegółowe założenia nie uzyskały jednoznacznego potwierdzenia we wszystkich badaniach empirycznych. Nie powinien więc zastępować indywidualnej oceny sytuacji.
Pytanie do refleksji:
Czy potrafisz przestać być najlepszym wykonawcą w zespole i zacząć być osobą, która rozwija możliwości innych?
2. Doświadczony manager – od kontrolowania do rozwijania ludzi
Orientacyjny etap: 2-5 lat doświadczenia managerskiego
Po pierwszych doświadczeniach przychodzi czas, kiedy zarządzanie staje się bardziej świadome i uporządkowane.
Menedżer zaczyna rozumieć, że nie wszystko można kontrolować osobiście. Uczy się delegowania, organizowania pracy i budowania odpowiedzialności.
Z czasem jego zespół może liczyć kilkanaście, kilkadziesiąt, a nawet więcej osób. Pojawiają się kierownicy poszczególnych obszarów, liderzy zmian i osoby odpowiedzialne za konkretne procesy.
Zmienia się również charakter problemów.
Nie wystarczy już dobrze przydzielać zadania. Trzeba budować system pracy, rozwijać ludzi, rozwiązywać konflikty i dbać o współpracę.
Szef wyrozumiały czy wymagający?
To jeden z najczęstszych dylematów managerów.
Czy dobry szef powinien być przede wszystkim wyrozumiały, wspierający i empatyczny? A może powinien stawiać wysokie wymagania, konsekwentnie egzekwować rezultaty i nie dopuszczać do obniżania standardów?
Kim Scott w książce Radical Candor (pol. „Szef wymagający i wyrozumiały”) proponuje interesujące podejście, łączące dwie postawy:
osobistą troskę o człowieka (Care Personally);
bezpośrednie i szczere stawianie wymagań (Challenge Directly).
To połączenie jest ważniejsze niż wybór pomiędzy byciem miłym, a byciem wymagającym.
Można troszczyć się o pracownika i jednocześnie powiedzieć mu, że nie realizuje oczekiwań. Można wspierać go w trudnej sytuacji, ale nie zwalniać z odpowiedzialności. Można rozumieć przyczyny błędu, nie akceptując jego powtarzania.
W praktyce problem pojawia się wtedy, kiedy manager utożsamia empatię z unikaniem trudnych rozmów albo wymagania z brakiem szacunku.
Dojrzałe przywództwo wymaga obu postaw.
Zespół nie jest sumą indywidualności
Na tym etapie coraz większego znaczenia nabiera umiejętność budowania zespołu.
Patrick Lencioni w modelu pięciu dysfunkcji zespołowych wskazuje na zależności pomiędzy zaufaniem, konstruktywnym konfliktem, zaangażowaniem, odpowiedzialnością i koncentracją na wspólnych wynikach.
Brak zaufania powoduje unikanie otwartości. Brak konstruktywnego konfliktu prowadzi do pozornego porozumienia. Bez prawdziwego zaangażowania trudno oczekiwać odpowiedzialności za wspólne rezultaty.
Zespół, w którym wszyscy zgadzają się ze wszystkim, nie oznacza, że jest zespołem skutecznym.
Czasami najbardziej wartościową rzeczą, jaką może zrobić manager, jest stworzenie przestrzeni do otwartego zakwestionowania jego decyzji.
W tym kontekście szczególnie istotne są badania Amy Edmondson nad bezpieczeństwem psychologicznym.
W publikacji Psychological Safety and Learning Behavior in Work Teams z 1999 roku badaczka wykazała związek pomiędzy bezpieczeństwem psychologicznym, zachowaniami sprzyjającymi uczeniu się i wynikami zespołów.
Bezpieczeństwo psychologiczne nie oznacza braku wymagań ani zgody na przeciętność. Oznacza możliwość zadawania pytań, zgłaszania błędów, wyrażania wątpliwości i podejmowania interpersonalnego ryzyka bez obawy przed upokorzeniem.
To niezwykle ważne, ponieważ ludzie, którzy boją się mówić prawdę, mogą przez długi czas ukrywać problemy przed swoim przełożonym.
Pytanie do refleksji:
Czy Twój zespół mówi Ci to, co naprawdę myśli, czy przede wszystkim to, co Twoim zdaniem chcesz usłyszeć?
Na tym etapie rozwoju warto również korzystać z mentoringu managerskiego. Rozmowa z osobą, która przeszła podobną drogę, pozwala spojrzeć na własne decyzje z innej perspektywy i szybciej rozpoznawać powtarzające się schematy.
Więcej: Mentoring i coaching dla managerów.
3. Dyrektor – od zarządzania własnym obszarem do myślenia o całej organizacji
Orientacyjny etap: 5-10 lat doświadczenia i więcej
Przejście na stanowisko dyrektorskie oznacza kolejną zasadniczą zmianę.
Manager, który wcześniej odpowiadał za kilkanaście lub kilkadziesiąt osób, zaczyna zarządzać wieloma zespołami, kierownikami i procesami. Otrzymuje większy budżet, szerszy zakres decyzyjności i odpowiedzialność za wyniki całego obszaru funkcjonalnego.
Może być dyrektorem sprzedaży, operacyjnym, marketingu, zakupów, finansów, HR czy logistyki.
Jednak największą zmianą nie jest liczba podległych pracowników.
Jest nią konieczność wyjścia poza własną specjalizację.
Dyrektor sprzedaży nie może koncentrować się wyłącznie na sprzedaży. Jego decyzje wpływają na zakupy, logistykę, politykę cenową, marżę, marketing, zapasy, obsługę klienta i wynik finansowy przedsiębiorstwa.
Podobnie dyrektor operacyjny nie może optymalizować wyłącznie kosztów własnego obszaru, jeżeli konsekwencją będzie pogorszenie jakości obsługi klientów lub efektywności całej organizacji.
W tym miejscu pojawia się myślenie systemowe.
Najważniejsze wyzwania dyrektora
- Przejście od perspektywy funkcjonalnej do perspektywy całego biznesu.
- Zarządzanie przez innych menedżerów.
- Budowanie współpracy między działami.
- Podejmowanie decyzji dotyczących zasobów i priorytetów.
- Rozwijanie następców i talentów.
- Zarządzanie zmianą i oporem organizacyjnym.
- Łączenie celów krótkoterminowych z długoterminową strategią.
- Wywieranie wpływu bez konieczności bezpośredniego kontrolowania wszystkich działań.
To również moment, w którym manager musi zaakceptować, że nie będzie już ekspertem we wszystkim.
Musi nauczyć się korzystać z wiedzy innych, zadawać właściwe pytania i oceniać jakość proponowanych rozwiązań.
W Leadership Pipeline Charana, Drottera i Noela właśnie przejście od zarządzania kierownikami do zarządzania funkcją oznacza konieczność zmiany perspektywy i wyjścia poza dotychczasową specjalizację.
Z mojego doświadczenia
Pracując na stanowiskach dyrektorskich w obszarach operacyjnych, sprzedażowych, marketingowych i zakupowych, wielokrotnie przekonywałem się, że decyzja dobra dla jednego działu nie musi być dobra dla całej organizacji.
W handlu detalicznym szczególnie wyraźnie widać współzależność procesów. Zmiana polityki zakupowej może wpłynąć na dostępność towaru, zapasy, marżę i płynność finansową. Decyzja dotycząca logistyki może poprawić efektywność jednego procesu, ale pogorszyć obsługę sklepów.
Zarządzanie organizacją wymaga więc zdolności dostrzegania konsekwencji, które wykraczają poza własny obszar odpowiedzialności.
Dyrektor musi coraz częściej pytać nie tylko: „Czy realizujemy nasz cel?”, ale również: „Jak nasze działania wpływają na pozostałe części organizacji?”.
To ważna granica między skutecznym zarządzaniem funkcją a rzeczywistym przywództwem biznesowym.
Pytanie do refleksji:
Czy potrafisz przedłożyć interes całej organizacji nad wynik własnego działu, nawet jeśli oznacza to rezygnację z części dotychczasowych sukcesów?
4. C-level – odpowiedzialność za całość i samotność decyzyjna
Orientacyjny etap: 10-15+ lat doświadczenia
Stanowiska C-level, takie jak CEO, COO, CFO czy członek zarządu, oznaczają wejście na zupełnie inny poziom odpowiedzialności.
Nie oznacza to, że wcześniejsze kompetencje przestają być potrzebne. Zmienia się jednak proporcja pomiędzy zarządzaniem operacyjnym, strategicznym i organizacyjnym.
Lider na tym poziomie nie może koncentrować się wyłącznie na bieżących problemach. Musi myśleć o przyszłości przedsiębiorstwa, jego pozycji rynkowej, kulturze organizacyjnej, zdolności do adaptacji i długoterminowej wartości.
Odpowiada nie tylko za wyniki, ale również za system, który te wyniki generuje.
Co zmienia się na poziomie C-level?
Po pierwsze: perspektywa czasu.
Decyzje operacyjne często dotyczą najbliższych dni, tygodni i miesięcy. Decyzje strategiczne mogą determinować przyszłość organizacji przez kolejne lata.
Po drugie: zakres konsekwencji.
Błędna decyzja kierownika może wpłynąć na zespół. Błędna decyzja członka zarządu może dotknąć tysiące pracowników, klientów, dostawców, partnerów i właścicieli.
Po trzecie: sposób wywierania wpływu.
Członek zarządu nie może opierać się wyłącznie na hierarchii. Musi budować porozumienie pomiędzy ludźmi reprezentującymi różne obszary, interesy i perspektywy.
Po czwarte: odpowiedzialność za kulturę organizacyjną.
To, na co zarząd przymyka oko, jakie zachowania nagradza i jakie toleruje, często mówi o rzeczywistych wartościach organizacji więcej niż oficjalna deklaracja misji i wizji.
Po piąte: samotność decyzyjna.
Im wyżej znajdujemy się w strukturze, tym mniej osób możemy traktować jako neutralnych partnerów do rozmowy. Współpracownicy mają własne interesy, podwładni nie zawsze powiedzą nam wszystko, a właściciele, akcjonariusze i rada nadzorcza oczekują odpowiedzialności za rezultaty.
Nie każdą wątpliwość można omówić we własnej organizacji.
To jeden z powodów, dla których doświadczeni liderzy korzystają z niezależnych partnerów, Mentorów i Executive Coachów.
Przywództwo adaptacyjne
Współczesny lider musi umieć odróżniać problemy techniczne od adaptacyjnych.
Ronald Heifetz i Marty Linsky opisują to rozróżnienie w koncepcji przywództwa adaptacyjnego.
Problem techniczny można często rozwiązać przy wykorzystaniu istniejącej wiedzy, procedur i kompetencji. Problem adaptacyjny wymaga natomiast zmiany sposobu myślenia, przyzwyczajeń, relacji, a czasem również wartości.
Przykładowo: wdrożenie nowego systemu informatycznego może być projektem technologicznym. Ale zmiana sposobu współpracy, odpowiedzialności i podejmowania decyzji w organizacji jest już wyzwaniem adaptacyjnym.
Można kupić technologię, przeprowadzić szkolenia i uruchomić system. Znacznie trudniej zmienić zachowania ludzi.
Dlatego skuteczny lider nie może ograniczać się do zarządzania projektami i procesami. Musi również umieć przeprowadzać organizację przez zmianę.
Pytanie do refleksji:
Czy rozwiązujesz rzeczywiste problemy organizacji, czy tylko te, które potrafisz rozwiązać przy użyciu dotychczasowych kompetencji?
5. Dojrzały lider – kiedy stanowisko przestaje definiować człowieka
Dojrzałość przywódcza nie jest kolejnym szczeblem w hierarchii.
Chyba nie istnieje stanowisko, po którego osiągnięciu człowiek automatycznie staje się dojrzałym liderem.
Można być prezesem dużej organizacji i nadal mieć trudności z przyjmowaniem krytyki. Można zarządzać tysiącami osób i nie potrafić zbudować jednej autentycznej relacji. Można osiągać znakomite wyniki biznesowe, a jednocześnie nie umieć przyznać się do błędu.
Dojrzałość zaczyna się tam, gdzie pojawia się gotowość do przyjrzenia się samemu sobie.
John C. Maxwell w swojej koncepcji pięciu poziomów przywództwa opisuje przejście od formalnego stanowiska, przez relacje, rezultaty i rozwijanie innych, aż po poziom, na którym lider staje się wzorem i punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń.
To interesująca perspektywa, choć warto pamiętać, że jest to model rozwojowy autora, a nie naukowo zwalidowana skala pomiaru dojrzałości lidera.
Ważna jest sama myśl: największą wartością lidera nie jest to, ilu ludzi mu podlega, ale ilu ludzi dzięki niemu rozwija się i staje bardziej samodzielnych.
Dojrzały lider:
- nie musi zawsze mieć racji;
- potrafi słuchać ludzi, którzy się z nim nie zgadzają;
- nie traktuje krytyki jako osobistego zagrożenia;
- umie przyznać się do błędu;
- nie buduje swojej pozycji przez umniejszanie innym;
- potrafi oddać odpowiedzialność;
- rozwija następców;
- rozumie, że jego zachowania kształtują kulturę organizacyjną;
- potrafi odróżnić własne ambicje od rzeczywistych potrzeb organizacji.
Warto również przywołać Herminię Ibarrrę, która zajmuje się zmianą tożsamości zawodowej i rozwojem przywództwa.
Jej podejście pokazuje, że nie zawsze najpierw musimy całkowicie zrozumieć, jakim liderem chcemy być, a dopiero potem działać. Czasami rozwijamy nową tożsamość poprzez eksperymentowanie z zachowaniami, przyjmowanie nowych ról i uczenie się z doświadczeń.
To ważne, ponieważ rozwój nie jest procesem liniowym.
Czasami trzeba najpierw spróbować czegoś nowego, popełnić błąd, otrzymać informację zwrotną i dopiero później zrozumieć, co naprawdę nam służy.
6. Style przywództwa – czy istnieje jeden właściwy sposób przewodzenia?
Wielokrotnie spotykałem się z pytaniem, jaki styl zarządzania jest najlepszy.
Czy Lider powinien być demokratyczny, wizjonerski, partnerski, wymagający, a może autorytarny?
Moim zdaniem poszukiwanie jednego idealnego stylu jest błędem.
Ludzie są różni. Różne są sytuacje, zadania, organizacje i warunki rynkowe. Inaczej pracujemy z osobą rozpoczynającą karierę, inaczej z doświadczonym ekspertem, a jeszcze inaczej w sytuacji kryzysowej.
Sześć stylów przywództwa według Golemana
Daniel Goleman, Richard Boyatzis i Annie McKee w koncepcji przedstawionej w książce Primal Leadership opisują sześć stylów przywództwa emocjonalnego:
Wizjonerski – wyznacza kierunek i pokazuje sens wspólnego działania.
Coachingowy – koncentruje się na rozwoju człowieka i jego potencjale.
Afiliacyjny – buduje relacje, więzi i harmonię w zespole.
Demokratyczny – angażuje ludzi w podejmowanie decyzji.
Wyznaczający tempo – stawia wysokie wymagania i daje przykład własnym działaniem.
Nakazowy – oczekuje szybkiego wykonania poleceń i podporządkowania.
Niektóre style mogą być szczególnie użyteczne w określonych warunkach, inne mogą powodować napięcia, jeśli są nadużywane.
Przykładowo styl nakazowy może być potrzebny w sytuacji bezpośredniego zagrożenia lub poważnego kryzysu operacyjnego. Jednak jego permanentne stosowanie ogranicza samodzielność i inicjatywę pracowników.
Z kolei styl afiliacyjny może pomóc odbudować relacje w zespole, ale jeśli lider unika trudnych decyzji w imię utrzymywania dobrej atmosfery, może doprowadzić do obniżenia standardów.
Inteligencja emocjonalna jest w tym kontekście szczególnie ważna.
Goleman wskazuje na znaczenie samoświadomości, samoregulacji, motywacji, empatii i umiejętności społecznych.
Lider powinien rozumieć nie tylko emocje innych ludzi, ale przede wszystkim własne reakcje. Powinien wiedzieć, co dzieje się z nim w sytuacji presji, konfliktu, niepowodzenia czy krytyki.
Czy wymagający lider musi być twardy?
Wymagający lider nie musi być agresywny, a empatyczny nie musi być pobłażliwy.
Dojrzałe przywództwo polega na umiejętności łączenia dwóch pozornie przeciwstawnych postaw: szacunku do człowieka i konsekwencji w realizowaniu wspólnych celów.
To właśnie połączenie troski i bezpośredniości, o którym pisze Kim Scott w książce „Szef wymagający, szef wyrozumiały”.
Nie chodzi o to, aby wszyscy byli zadowoleni z każdej decyzji. Chodzi o to, aby nawet trudne decyzje były podejmowane z szacunkiem, odpowiedzialnością i świadomością konsekwencji.
Moje doświadczenia
Przez lata obserwowałem różne style zarządzania. Sam „uprawiałem” różne podejścia. Choć pierwsze lata zarządzania to raczej był dylemat ludzie czy zadanie.
Miałem 16 bardzo różnych szefów, którzy potrafili inspirować, ale również takich, którzy budowali swoją pozycję przez kontrolę, presję lub demonstrację władzy.
Zrozumiałem, że nie wystarczy przyjąć stylu, który nam się podoba. Trzeba jeszcze rozumieć własne predyspozycje, możliwości i ograniczenia.
Nie można być autentycznym liderem, który jedynie odgrywa rolę zapożyczoną od kogoś innego.
Możemy uczyć się od innych, rozwijać nowe zachowania i poszerzać repertuar przywódczy. Nie powinniśmy jednak tracić siebie.
Pytanie do refleksji:
Czy Twój styl przywództwa wynika ze świadomego wyboru, czy jest przede wszystkim powielaniem zachowań szefów, których sam kiedyś miałeś?
7. Człowiek za stanowiskiem – osobowość, predyspozycje i bariery rozwoju
Nie każdy człowiek ma takie same predyspozycje do pełnienia funkcji kierowniczych. Nie każdy też chce zarządzać innymi ludźmi.
Nie każdy musi zostać CEO, żeby być dojrzałym liderem. Rozwój nie musi oznaczać awansu. Może oznaczać coraz lepsze rozumienie siebie, ludzi i odpowiedzialności, którą się podejmuje.
Warto to powiedzieć wprost.
Awans na stanowisko managerskie nie powinien być jedyną drogą rozwoju zawodowego. Doskonały ekspert nie musi być dobrym kierownikiem, a dobry kierownik nie musi być wybitnym specjalistą.
Osobowość ma znaczenie, ale nie powinna być wyrokiem.
Badania Timothy’ego Judge’a i współautorów opublikowane w Journal of Applied Psychology w 2002 roku analizowały związki pomiędzy cechami Wielkiej Piątki a przywództwem. Metaanaliza 73 prób badawczych wykazała związki przywództwa m.in. z ekstrawersją, sumiennością, otwartością na doświadczenia i niskim poziomem neurotyczności.
Nie oznacza to jednak, że lider musi być ekstrawertykiem albo, że określony profil osobowości gwarantuje sukces.
Introwertyk może być bardzo dobrym Liderem. Osoba o spokojnym usposobieniu może skutecznie prowadzić zespół. Człowiek, który nie lubi występować publicznie, może być znakomitym strategiem i partnerem dla innych managerów.
Kluczowe jest poznanie własnego sposobu funkcjonowania i rozwijanie kompetencji potrzebnych w konkretnej roli.
Co może pomagać, a co ograniczać lidera?
| Predyspozycja lub cecha | Potencjał | Możliwa pułapka |
|---|---|---|
| Ambicja | Motywuje do osiągania celów | Nadmierna rywalizacja |
| Sumienność | Dbałość o jakość i standardy | Perfekcjonizm |
| Odwaga | Gotowość do trudnych decyzji | Brawura |
| Empatia | Rozumienie ludzi | Unikanie konfrontacji |
| Pewność siebie | Budowanie autorytetu | Arogancja |
| Analityczność | Trafność oceny sytuacji | Paraliż decyzyjny |
| Potrzeba porządku | Organizacja i przewidywalność | Nadmierna kontrola |
| Otwartość | Kreatywność i innowacyjność | Rozproszenie |
| Spokój | Stabilność w kryzysie | Bierność |
To nie jest tabela diagnostyczna. Pokazuje jedynie, że ta sama cecha może być zasobem lub ograniczeniem, zależnie od sposobu jej wykorzystywania.
Najczęstsze psychologiczne bariery liderów
W pracy z managerami i dyrektorami często warto przyjrzeć się takim zjawiskom jak:
- potrzeba kontroli i trudność z delegowaniem;
- perfekcjonizm i obawa przed popełnieniem błędu;
- uzależnienie poczucia własnej wartości od wyników;
- trudność w przyjmowaniu krytyki;
- lęk przed utratą autorytetu;
- potrzeba ciągłego udowadniania swojej wartości;
- unikanie konfliktów;
- nadmierna potrzeba akceptacji;
- trudność z przyznaniem się do niewiedzy;
- utożsamianie stanowiska z własną tożsamością.
Często są to strategie, które kiedyś pomagały osiągać sukces. Problem pojawia się wtedy, kiedy człowiek nadal stosuje je w sytuacjach, które wymagają zupełnie innego podejścia.
Na pewnym etapie kariery największą przeszkodą w rozwoju Lidera może być nie brak wiedzy, lecz jego własne, utrwalone schematy myślenia i wzorce działania.
Dlatego tak ważna jest samoświadomość.
Pomocne mogą być narzędzia diagnostyczne, takie jak DISC D3, MTQ48, ILM72 czy informacja zwrotna 360 stopni. Nie zastępują one jednak rozmowy, refleksji i pracy nad rzeczywistymi zachowaniami.
Wynik testu nie definiuje człowieka. Może natomiast pomóc mu zobaczyć obszary, których wcześniej nie dostrzegał.
8. Przywództwo w świecie nieustannych zmian – czego potrzebuje Lider przyszłości?
Jeszcze kilkanaście lat temu można było zakładać, że zdobyta wiedza, doświadczenie i sprawdzone procedury będą podstawą skutecznego zarządzania przez długi czas.
Dziś sytuacja wygląda inaczej.
Zmiany technologiczne, rozwój sztucznej inteligencji, automatyzacja, globalizacja, napięcia geopolityczne, transformacja energetyczna i zmieniające się oczekiwania pracowników wpływają na sposób funkcjonowania organizacji.
Lider musi zarządzać nie tylko tym, co zna, ale również tym, czego nie potrafi jeszcze przewidzieć.
Raport World Economic Forum Future of Jobs 2025 wskazuje na rosnące znaczenie kompetencji technologicznych, analitycznych, poznawczych i społecznych.
Wśród najważniejszych kompetencji wymaganych przez pracodawców znalazły się:
- myślenie analityczne;
- odporność, elastyczność i zdolność adaptacji;
- przywództwo i wpływ społeczny;
- kreatywne myślenie;
- motywacja i samoświadomość;
- kompetencje technologiczne;
- empatia i aktywne słuchanie;
- ciekawość i uczenie się przez całe życie.
Raport pokazuje również, że sztuczna inteligencja, analiza danych i kompetencje technologiczne należą do najszybciej zyskujących na znaczeniu.
Myślę, że nie oznacza to jednak, że technologia zastąpi człowieka w roli Lidera.
Wręcz przeciwnie.
Im więcej procesów będzie można zautomatyzować, tym większego znaczenia nabiorą umiejętności, których nie da się sprowadzić do obsługi narzędzi.
W tym kontekście szczególnie ważna, wydaje mi się być odpowiedzialność, a także relacje, autonomia i komunikacja interpersonalna.
Kompetencje przyszłości lidera
1. Myślenie strategiczne i systemowe
Zdolność rozumienia zależności pomiędzy procesami, ludźmi, rynkami i decyzjami.
2. Adaptacyjność
Umiejętność zmiany kierunku działania, kiedy dotychczasowe rozwiązania przestają być skuteczne.
3. Kompetencje cyfrowe i AI
Rozumienie możliwości i ograniczeń nowych technologii, umiejętność wykorzystywania danych i świadomego podejmowania decyzji z wykorzystaniem narzędzi AI.
Rozpoznawanie emocji, zarządzanie własnymi reakcjami i rozumienie perspektywy innych ludzi.
5. Komunikacja i wpływ społeczny
Budowanie zaufania, prowadzenie trudnych rozmów, przekazywanie informacji zwrotnej i tworzenie wspólnego kierunku działania.
6. Uczenie się, przeuczanie i oduczanie
Gotowość do porzucania przekonań, które przestały być użyteczne, i rozwijania nowych sposobów myślenia.
7. Zarządzanie różnorodnością
Zrozumienie różnic pokoleniowych, kulturowych, osobowościowych i kompetencyjnych.
8. Odporność psychiczna i autoregulacja
Zdolność funkcjonowania w warunkach presji, niepewności i niejednoznaczności.
W moim doświadczeniu pracy w Europie i Azji szczególnie istotna okazywała się umiejętność rozumienia i akceptowania różnic kulturowych. To, co w jednym kraju jest uznawane za przejaw inicjatywy, w innym może zostać odebrane jako przekroczenie kompetencji. To, co w jednym zespole oznacza otwartą komunikację, w innym może być postrzegane jako brak szacunku.
Lider nie musi znać wszystkich kultur i zwyczajów. Powinien jednak być ciekawy drugiego człowieka i gotowy do weryfikowania własnych założeń.
Pytanie do refleksji:
Czy rozwijasz kompetencje, które będą potrzebne w przyszłości, czy może doskonalisz te, dzięki którym osiągnąłeś/-aś dotychczasowy sukces?
9. Zespół, który nie potrzebuje ciągłej obecności szefa
Jednym z ważniejszych mierników dojrzałości managera jest to, jak funkcjonuje jego zespół pod jego nieobecność.
Czy wszystkie decyzje muszą przechodzić przez szefa? Czy pracownicy potrafią samodzielnie rozwiązywać problemy? Czy kierownicy rozwijają własne zespoły? Czy ludzie biorą odpowiedzialność za wspólne wyniki?
W organizacjach, w których lider jest nieustannie zaangażowany w rozwiązywanie każdego problemu, często trudno zbudować prawdziwą samodzielność.
Szef staje się centrum decyzyjnym, a pracownicy uczą się czekać na jego reakcję.
To może być wygodne dla osoby zarządzającej, ponieważ daje poczucie kontroli i bycia potrzebnym. W dłuższej perspektywie ogranicza jednak rozwój organizacji.
Dojrzały Lider powinien budować zespoły, które potrafią funkcjonować, uczyć się i rozwijać również bez jego bezpośredniego udziału.
Właśnie dlatego tak ważny jest Team Coaching.
Nie chodzi o kolejne szkolenie integracyjne, ale o pracę nad sposobem współpracy, komunikacją, zaufaniem, odpowiedzialnością i zdolnością zespołu do samodzielnego osiągania rezultatów.
Zespół powinien być czymś więcej niż grupą osób raportujących do jednej osoby.
Powinien być wspólnotą odpowiedzialności za wspólny cel.
10. Rozwój lidera – doświadczenie, refleksja i świadoma praca nad sobą
Czy można nauczyć się przywództwa?
Można rozwijać kompetencje, poznawać modele, trenować komunikację, uczyć się delegowania, prowadzenia rozmów i podejmowania decyzji.
Jednak sama wiedza nie wystarczy.
Badania DeRue i Wellmana z 2009 roku, opublikowane w Journal of Applied Psychology, analizowały wpływ doświadczeń zawodowych na rozwój kompetencji przywódczych.
Autorzy badali 225 doświadczeń zawodowych 60 managerów. Wskazali, że wymagające doświadczenia mogą wspierać rozwój, ale ich wartość nie rośnie bez końca! Dostęp do informacji zwrotnej pomaga natomiast lepiej wykorzystywać trudne sytuacje do uczenia się.
To ważny wniosek.
Nie każde trudne doświadczenie automatycznie rozwija. Niektóre mogą prowadzić do utrwalania błędnych zachowań, frustracji i wypalenia.
Potrzebujemy refleksji, informacji zwrotnej i gotowości do zmiany.
David V. Day w swojej pracy dotyczącej rozwoju przywództwa zwraca uwagę na różnicę między rozwojem indywidualnego Lidera a rozwojem przywództwa jako procesu zachodzącego pomiędzy ludźmi.
To rozróżnienie jest szczególnie istotne.
Możemy rozwijać indywidualne kompetencje managera, ale prawdziwe przywództwo ujawnia się w relacjach, współpracy i zdolności organizacji do wspólnego działania.
Jakie formy rozwoju mogą pomóc?
Mentoring managerski
Pozwala korzystać z doświadczenia innej osoby, analizować sytuacje zawodowe, konfrontować własne decyzje i rozwijać kompetencje poprzez praktykę.
Executive Coaching
Daje przestrzeń do pracy nad samoświadomością, sposobem myślenia, stylem przywództwa i jakością podejmowanych decyzji.
Executive Mentoring & Coaching
Łączy refleksję coachingową z doświadczeniem biznesowym, mentoringiem i wymagającym partnerstwem w podejmowaniu decyzji.
Team Coaching
Pomaga zespołom rozwijać współpracę, odpowiedzialność, zaufanie i samodzielność.
Informacja zwrotna 360 stopni i diagnoza kompetencji
Pozwalają zobaczyć własne zachowania z perspektywy innych ludzi i skonfrontować samoocenę z rzeczywistym odbiorem.
W swojej praktyce nie traktuję coachingu, mentoringu i doradztwa jako sztywnych, konkurujących ze sobą metod. Punktem wyjścia jest CZŁOWIEK, jego sytuacja i cel. Dopiero później dobieramy sposób pracy.
Więcej o takim podejściu: Executive Coaching oraz Executive Mentoring & Coaching.
11. Człowiek za rolą zawodową – życie osobiste i zawodowe to jedno i to samo życie
To dla mnie jeden z najważniejszych wymiarów przywództwa.
Przez wiele lat rozmawiamy o rozwoju zawodowym, awansach, wynikach, kompetencjach, zarządzaniu i osiąganiu kolejnych celów.
Rzadziej pytamy, co dzieje się z człowiekiem, który za tym wszystkim stoi.
Czy potrafi odpoczywać? Czy ma relacje, które są dla niego ważne? Czy potrafi być obecny w życiu rodzinnym? Czy zna własne potrzeby? Czy jego ambicje są zgodne z wartościami? Czy wie, po co robi to, co robi?
Często traktujemy życie zawodowe i osobiste jak dwa odrębne obszary. Próbujemy je równoważyć, oddzielać i zarządzać nimi tak, jakbyśmy mogli pozostawić jedną część siebie za drzwiami biura.
Ale przecież jesteśmy tym samym CZŁOWIEKIEM. To jedno i to samo, nasze życie!
Do pracy przynosimy swoje emocje, doświadczenia, przekonania, problemy i radości. To, co dzieje się w pracy, wpływa na nasze relacje, rodzinę i sposób przeżywania codzienności.
Nie można bez końca odkładać życia na później, czekając na kolejny awans, zakończenie projektu, poprawę wyników czy spokojniejszy okres.
Nie chodzi o to, aby każdy dzień był idealnie zrównoważony. Chodzi o świadomość, że sukces zawodowy jest tylko jednym z wymiarów dobrego życia.
Warto przywołać tutaj teorię autodeterminacji Edwarda Deciego i Richarda Ryana. Badacze wskazują trzy podstawowe potrzeby psychologiczne człowieka: autonomię, kompetencje i relacje.
Ich zaspokojenie sprzyja autonomicznej motywacji, jakości funkcjonowania i dobrostanowi.
Przeczytaj więcej o tym podejściu: Trzy potrzeby psychologiczne człowieka, a sens w życiu.
To ważne również w kontekście przywództwa. Ludzie potrzebują poczucia wpływu, możliwości rozwijania kompetencji i autentycznych relacji. Nie są jedynie zasobem, który należy odpowiednio wykorzystać.
Dotyczy to również samego lidera.
Kim jestem poza stanowiskiem?
Stanowisko, tytuł, zakres odpowiedzialności i osiągnięcia mogą stać się bardzo ważną częścią naszej tożsamości.
Ale co się stanie, kiedy przestaniemy pełnić daną funkcję?
Kiedy odejdziemy z organizacji, przejdziemy na emeryturę, zmienimy branżę albo stracimy stanowisko?
Czy nadal będziemy wiedzieli, kim jesteśmy?
Dojrzałość człowieka polega również na tym, że potrafi budować poczucie własnej wartości na czymś więcej niż zawodowa pozycja.
Nie chodzi o rezygnację z ambicji. Chodzi o to, aby ambicje nie stały się jedynym sensem w życiu.
Życie zawodowe i osobiste to jedno i to samo życie. Możemy wchodzić w różne role, ale nie przestajemy być tym samym człowiekiem.
12. Pytania, które warto sobie zadać – osobista mapa refleksji Lidera
Na zakończenie proponuję zatrzymać się na chwilę i spojrzeć na własną drogę.
Nie po to, aby wystawić sobie ocenę. Raczej po to, aby sprawdzić, gdzie jesteśmy i dokąd chcemy zmierzać.
Moja droga zawodowa
Czy rozwijam swoje kompetencje w tempie odpowiadającym rosnącej odpowiedzialności?
Czy nadal zarządzam tak, jak wtedy, gdy kierowałem pierwszym zespołem?
Które umiejętności, które przyniosły mi sukces, mogą dziś mnie ograniczać?
Czy potrafię zrezygnować z operacyjnej kontroli na rzecz rozwijania innych?
Moje przywództwo
Czy ludzie podążają za mną dlatego, że muszą, czy dlatego, że chcą?
Czy jestem bardziej skoncentrowany na kontroli, czy na budowaniu odpowiedzialności?
Czy potrafię przyjąć krytykę i zmienić zdanie?
Czy tworzę środowisko, w którym ludzie mogą otwarcie mówić o problemach?
Czy rozwijam swoich następców?
Mój sposób funkcjonowania
Czy znam swoje mocne strony i ograniczenia?
Jak reaguję na presję, niepewność i porażkę?
Czy moje ambicje wynikają z moich wartości, czy z oczekiwań otoczenia?
Jakie zachowania powtarzam, mimo że wiem, iż nie zawsze są skuteczne?
Czy potrafię poprosić o pomoc?
Moje życie
Kim jestem poza stanowiskiem, które zajmuję?
Jaką cenę płacę za swoje zawodowe ambicje?
Czy moje relacje otrzymują tyle uwagi, ile naprawdę potrzebują?
Czy jestem obecny w swoim życiu, czy przede wszystkim realizuję kolejne zadania?
Czy sposób, w jaki żyję, jest spójny z tym, co uważam za ważne?
Nie ma jednej właściwej odpowiedzi na te pytania.
Ważne, abyśmy mieli odwagę je sobie zadawać.
13. Od zarządzania do przywództwa – droga, która nigdy się nie kończy
Przywództwo nie jest stanowiskiem, które osiągamy po określonej liczbie lat pracy. Nie jest też zestawem cech, które można raz na zawsze przypisać człowiekowi.
Przywództwo to proces, a może umiejętność, w którym doświadczenie spotyka się z refleksją, wiedza z praktyką, a odpowiedzialność za wyniki z odpowiedzialnością za ludzi.
Na kolejnych etapach kariery zmieniają się wyzwania. Pierwszy manager uczy się zarządzać pracą innych. Doświadczony kierownik rozwija samodzielność zespołu. Dyrektor zaczyna myśleć kategoriami całej organizacji. Członek zarządu odpowiada za jej przyszłość i zdolność do adaptacji.
Ale niezależnie od stanowiska pozostaje jeden wspólny mianownik: człowiek.
Jego osobowość, wartości, emocje, potrzeby, ograniczenia i relacje.
Możemy znać wszystkie modele przywództwa, przeczytać dziesiątki książek i uczestniczyć w wielu szkoleniach. Możemy zdobywać kolejne certyfikaty i rozwijać kompetencje.
Jednak wiedza staje się kompetencją dopiero wtedy, kiedy potrafimy wykorzystać ją w praktyce. A kompetencje nabierają prawdziwego znaczenia wtedy, kiedy są spójne z naszą postawą i wartościami.
Z perspektywy własnych doświadczeń i pracy z managerami, dyrektorami oraz członkami zarządów widzę, że na pewnym etapie rozwoju najważniejsze pytanie przestaje brzmieć: „Co jeszcze powinienem umieć?”.
Zaczyna brzmieć:
„Jakim człowiekiem i Liderem chcę się stawać?”
Bo ostatecznie nie chodzi wyłącznie o to, jak wysoko zajdziemy w hierarchii organizacyjnej.
Chodzi również o to, jaką drogę przejdziemy, kogo spotkamy po drodze, jak będziemy traktować innych ludzi i co zostawimy po sobie.
Przywództwo zaczyna się od człowieka. Jego konsekwencje odczuwają inni ludzie, zespoły, organizacje i całe otoczenie.
I być może właśnie dlatego rozwój Lidera nigdy się nie kończy.
Uwaga: modele praktyków zarządzania stanowią ramy do analizy i refleksji. Nie wszystkie mają status teorii naukowych potwierdzonych w badaniach empirycznych. W artykule rozróżniam te dwa rodzaje źródeł.
Poszukujesz więcej inspiracji o dojrzałym przywództwie, zapraszam do lektury Inspirujący LIDER
Tomasz Rudnicki – CoachMentor.pl
Mentor, Executive Coach, doradca biznesowy i praktyk zarządzania. Ponad 30 lat doświadczenia zawodowego, w tym ponad 20 lat na stanowiskach dyrektorskich i zarządczych w międzynarodowym biznesie.
Pracowałem w Europie i Azji, zarządzając złożonymi strukturami, zespołami liczącymi do 3.000 osób oraz obszarami odpowiedzialności obejmującymi sprzedaż, operacje, zakupy, marketing i logistykę.
Dziś wspieram managerów, dyrektorów, członków zarządów i przedsiębiorców w rozwoju przywództwa, podejmowaniu trudnych decyzji, budowaniu efektywnych zespołów i przechodzeniu przez zmiany.
W swojej praktyce łączę doświadczenie biznesowe, mentoring, coaching, doradztwo i refleksję nad rozwojem człowieka.
Jeżeli stoisz przed nowym etapem zawodowym, chcesz rozwijać swój styl przywództwa albo potrzebujesz partnera do rozmowy o trudnych decyzjach, zapraszam do kontaktu.
Executive Coaching | Executive Mentoring & Coaching | Coaching i mentoring dla liderów.
Literatura i źródła
Książki i koncepcje praktyków zarządzania
Charan, R., Drotter, S., Noel, J. (2001). The Leadership Pipeline: How to Build the Leadership-Powered Company. Jossey-Bass.
Maxwell, J. C. (2011). The 5 Levels of Leadership. Center Street.
Maxwell, J. C. (2013). 5 poziomów przywództwa. OW LogosBlanchard, K., Zigarmi, P., Zigarmi, D. (1985). Leadership and the One Minute Manager. William Morrow.
Blanchard, K., Zigarmi, P., Zigarmi, D. (2019). Jednominutowy Menadżer i przywództwo. MT Biznes.- Blanchard, K., i inni (2021). Przywództwo wyższego stopnia. PWN.
Goleman, D., Boyatzis, R., McKee, A. (2002). Primal Leadership: Realizing the Power of Emotional Intelligence. Harvard Business School Press.
Scott, K. (2017). Radical Candor: Be a Kick-Ass Boss Without Losing Your Humanity. St. Martin’s Press.
Scott K. (2019) Szef wymagający, szef wyrozumiały. jak skutecznie zarządzać, nie tracąc ludzkiego oblicza. MT BiznesLencioni, P. (2002). The Five Dysfunctions of a Team. Jossey-Bass.
Lencioni, P. (2005). Pięć dysfunkcji pracy zespołowej. MT BiznesHeifetz, R. A., Grashow, A., Linsky, M. (2009). The Practice of Adaptive Leadership. Harvard Business Press.
Ibarra, H. (2015). Act Like a Leader, Think Like a Leader. Harvard Business Review Press.
Drucker, P. F. (1967). The Effective Executive. Harper & Row.
Badania naukowe i raporty
Day, D. V. (2000). Leadership Development: A Review in Context. The Leadership Quarterly, 11(4), 581–613. https://doi.org/10.1016/S1048-9843(00)00061-8
Day, D. V., Dragoni, L. (2015). Leadership Development: An Outcome-Oriented Review Based on Time and Levels of Analyses. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 2, 133–156. https://doi.org/10.1146/annurev-orgpsych-032414-111328
DeRue, D. S., Wellman, N. (2009). Developing Leaders via Experience: The Role of Developmental Challenge, Learning Orientation, and Feedback Availability. Journal of Applied Psychology, 94(4), 859–875. https://doi.org/10.1037/a0015317
Edmondson, A. (1999). Psychological Safety and Learning Behavior in Work Teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383. https://doi.org/10.2307/2666999
Judge, T. A., Bono, J. E., Ilies, R., Gerhardt, M. W. (2002). Personality and Leadership: A Qualitative and Quantitative Review. Journal of Applied Psychology, 87(4), 765–780. https://doi.org/10.1037/0021-9010.87.4.765
Deci, E. L., Olafsen, A. H., Ryan, R. M. (2017). Self-Determination Theory in Work Organizations: The State of a Science. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 4, 19–43. https://doi.org/10.1146/annurev-orgpsych-032516-113108
Leader Role Transition: A Systematic Review and Agenda for Future Research (2025). Journal of Organizational Behavior, 47(2), 288–311. https://doi.org/10.1002/job.2897
World Economic Forum (2025). The Future of Jobs Report 2025. https://www.weforum.org/publications/the-future-of-jobs-report-2025/
World Health Organization (2022). Guidelines on Mental Health at Work. https://www.who.int/publications/i/item/9789240053052
